به گزارش خبرگزاری مجله آرونو، مصرف سیگار و قلیان در میان نوجوانان دیگر یک رفتار تفریحی یا تجربهای گذرا محسوب نمیشود، بلکه مسیری است که میتواند سلامت جسم، روان، آینده تحصیلی، روابط اجتماعی و حتی کیفیت زندگی افراد را در سالهای بعد تحت تأثیر قرار دهد. بررسیهای علمی نشان میدهد بخش قابل توجهی از افراد وابسته به نیکوتین، نخستین تجربه مصرف خود را پیش از ۱۸ سالگی آغاز کردهاند؛ موضوعی که اهمیت پیشگیری را بیش از گذشته آشکار میکند.
کارشناسان حوزه سلامت بر این باورند که نوجوانی، دوره شکلگیری شخصیت، هویت اجتماعی و تصمیمگیریهای مهم زندگی است و در این دوران، تأثیرپذیری از دوستان، فضای مجازی، تبلیغات پنهان، هیجانخواهی و کنجکاوی میتواند زمینهساز رفتارهای پرخطر شود. از همین رو، پیشگیری از مصرف دخانیات نباید تنها به هشدار درباره مضرات سیگار محدود شود، بلکه باید بر آموزش مهارتهای زندگی، تقویت ارتباط والدین و فرزندان، افزایش سواد سلامت و ایجاد محیطی امن و حمایتگر در خانواده استوار باشد.
مطالعات متعدد نشان میدهد خانواده همچنان مؤثرترین نهاد در پیشگیری از گرایش نوجوانان به مصرف دخانیات است. والدینی که خود از مصرف سیگار و قلیان پرهیز میکنند، ارتباطی صمیمانه با فرزندان دارند، گفتوگو را جایگزین سرزنش میکنند و مهارت حل مسئله، مدیریت هیجان و «نه گفتن» را به آنان آموزش میدهند، نقش تعیینکنندهای در کاهش احتمال گرایش فرزندان به رفتارهای پرخطر دارند. البته این مسئولیت تنها بر دوش خانواده نیست و مدرسه، رسانهها، نظام سلامت و سایر نهادهای فرهنگی نیز باید در این مسیر نقشآفرینی کنند.
همچنین گرایش نوجوانان به مصرف سیگار و قلیان یکی از دغدغههای جدی و همیشگی حوزه سلامت است؛ موضوعی که تنها با هشدار درباره عوارض جسمی قابل کنترل نیست، بلکه نیازمند مشارکت خانواده، مدرسه، رسانهها و نهادهای اجتماعی در آموزش مهارتهای زندگی و پیشگیری از نخستین تجربه مصرف است. متخصصان معتقدند اگر والدین بتوانند ارتباطی صمیمانه با فرزندان خود برقرار کرده و مهارت «نه گفتن» و تصمیمگیری آگاهانه را از سالهای ابتدایی نوجوانی آموزش دهند، احتمال گرایش آنان به مصرف دخانیات به میزان قابل توجهی کاهش خواهد یافت. در همین راستا، برای بررسی مهمترین عوامل گرایش نوجوانان به مصرف دخانیات و راهکارهای علمی پیشگیری از آن، با رضا روزبهانی، متخصص پزشکی اجتماعی و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، گفتوگو کردهایم که مشروح آن را در ادامه میخوانید:
مجله آرونو: مهمترین عامل موثر در گرایش نوجوانان به مصرف سیگار و قلیان چیست؟
روزبهانی: نوجوانان در دورهای از زندگی قرار دارند که به دنبال استقلال، تجربههای جدید، پذیرش در جمع همسالان و شکلگیری هویت فردی هستند. همین ویژگیها سبب میشود بیش از سایر گروههای سنی در معرض رفتارهای پرخطر قرار گیرند.
در کنار ویژگیهای سنی، گسترش شبکههای اجتماعی، نمایش مصرف دخانیات در برخی فیلمها و تولیدات رسانهای، تبلیغات غیرمستقیم، دسترسی آسان به محصولات دخانی و تغییر برخی هنجارهای اجتماعی، زمینه را برای عادیسازی مصرف سیگار و قلیان فراهم کرده است. نوجوان ممکن است تصور کند مصرف دخانیات نشانه بزرگ شدن، استقلال یا مقبولیت اجتماعی است، در حالی که این برداشت هیچ پشتوانه علمی ندارد.
عامل مهم دیگر، ضعف آموزش مهارتهای زندگی است. نوجوانی که مهارت مدیریت استرس، کنترل هیجان، تصمیمگیری صحیح و «نه گفتن» را نیاموخته باشد، در برابر فشار همسالان آسیبپذیرتر خواهد بود و احتمال دارد تنها برای پذیرفته شدن در یک جمع یا از روی کنجکاوی نخستین تجربه مصرف را انجام دهد.
بنابراین، پیشگیری باید پیش از نخستین تجربه آغاز شود. آموزش خانوادهها، آگاهسازی دانشآموزان، افزایش سواد رسانهای و ایجاد محیطهای سالم فرهنگی و ورزشی، مهمترین اقداماتی هستند که میتوانند از کاهش بیشتر سن گرایش به دخانیات جلوگیری کنند.
مجله آرونو: خانوادهها چگونه میتوانند پیش از نخستین تجربه مصرف دخانیات، فرزندان خود را در برابر فشار همسالان و تبلیغات پنهان مقاوم کنند؟
روزبهانی: مهمترین اصل در پیشگیری، ایجاد رابطهای مبتنی بر اعتماد میان والدین و فرزند است. نوجوان باید احساس کند بدون ترس از قضاوت یا تنبیه میتواند درباره دغدغهها، دوستان، مشکلات و حتی پیشنهادهایی که برای مصرف سیگار یا قلیان دریافت کرده است، با والدین خود صحبت کند.
بسیاری از خانوادهها زمانی متوجه مشکل میشوند که مصرف دخانیات به یک رفتار تکرارشونده تبدیل شده است، در حالی که پیشگیری باید سالها قبل آغاز شود. گفتوگوهای مستمر، شنیدن فعال، احترام به شخصیت نوجوان و مشارکت دادن او در تصمیمهای خانوادگی، احساس امنیت روانی را افزایش میدهد و احتمال پنهانکاری را کاهش میدهد.
والدین باید الگوی عملی مناسبی برای فرزندان خود باشند. اگر پدر یا مادر مصرفکننده سیگار یا قلیان باشند، پیامهای آموزشی آنان اثرگذاری بسیار کمتری خواهد داشت. نوجوان بیش از آنکه از توصیهها تأثیر بگیرد، رفتار والدین را الگو قرار میدهد.
همچنین خانوادهها باید درباره عملکرد تبلیغات پنهان، تأثیر همسالان و شیوههای فریبنده عادیسازی مصرف دخانیات با فرزندان خود گفتوگو کنند. نوجوانی که بداند چگونه ممکن است تحت تأثیر فشار اجتماعی قرار گیرد، در موقعیتهای واقعی تصمیمهای منطقیتری خواهد گرفت. پیشگیری موفق زمانی شکل میگیرد که آگاهی، اعتماد، گفتوگو و الگوی صحیح رفتاری در کنار یکدیگر قرار گیرند.
مجله آرونو: مدرسه، رسانهها و شبکههای اجتماعی چه نقشی در پیشگیری از مصرف دخانیات میان نوجوانان دارند؟
روزبهانی: پیشگیری از مصرف دخانیات مسئولیت یک نهاد یا یک خانواده نیست، بلکه فرآیندی اجتماعی است که نیازمند همکاری خانواده، مدرسه، رسانهها، نظام سلامت و سیاستگذاران فرهنگی است. هر اندازه پیامهای این نهادها هماهنگتر و مبتنی بر شواهد علمی باشد، احتمال موفقیت برنامههای پیشگیری نیز بیشتر خواهد بود.
مدرسه باید فراتر از آموزشهای درسی عمل کند و مهارتهای زندگی، مدیریت استرس، ارتباط مؤثر، خودکنترلی، تصمیمگیری و مقاومت در برابر فشار همسالان را به دانشآموزان آموزش دهد. این مهارتها از مهمترین عوامل محافظتکننده در برابر رفتارهای پرخطر به شمار میروند.
رسانههای جمعی نیز وظیفه دارند با تولید محتوای علمی، جذاب و قابل فهم، باورهای نادرست درباره سیگار و قلیان را اصلاح کنند. هنوز برخی افراد تصور میکنند قلیان نسبت به سیگار کمخطرتر است یا مصرف تفریحی دخانیات اعتیاد ایجاد نمیکند، در حالی که شواهد علمی این باورها را رد میکند.
از سوی دیگر، لازم است شبکههای اجتماعی به بستری برای آموزش سواد سلامت و ترویج سبک زندگی سالم تبدیل شوند. تولید محتوای آموزشی توسط متخصصان، معرفی الگوهای موفق، تشویق نوجوانان به فعالیتهای ورزشی، هنری و فرهنگی و آموزش مهارتهای زندگی میتواند نقش مهمی در کاهش گرایش نسل جوان به مصرف دخانیات ایفا کند. هنگامی که خانواده، مدرسه و رسانه پیام واحدی درباره اهمیت پیشگیری ارائه دهند، احتمال موفقیت در محافظت از نوجوانان به شکل چشمگیری افزایش خواهد یافت.
مجله آرونو: والدین چگونه میتوانند مهارت «نه گفتن»، تصمیمگیری و مدیریت هیجان را به فرزندان خود آموزش دهند تا از رفتارهای پرخطر دور بمانند؟
روزبهانی: یکی از مهمترین عوامل محافظتکننده در برابر گرایش نوجوانان به مصرف سیگار، قلیان و سایر رفتارهای پرخطر، برخورداری از مهارتهای زندگی است. بسیاری از نوجوانان نه به دلیل تمایل واقعی به مصرف دخانیات، بلکه به علت ناتوانی در مخالفت با پیشنهاد دوستان یا ترس از طرد شدن، نخستین تجربه مصرف را آغاز میکنند. بنابراین آموزش مهارت «نه گفتن» باید از اولویتهای خانواده و نظام آموزشی باشد.
آموزش این مهارت تنها با توصیههای کلامی امکانپذیر نیست. والدین باید در محیط خانواده فضایی ایجاد کنند که فرزند بتواند آزادانه نظر خود را بیان کند، درباره مسائل روزمره تصمیم بگیرد و مسئولیت انتخابهایش را بپذیرد. نوجوانی که در خانواده فرصت اظهار نظر، انتخاب و تجربه تصمیمگیری را داشته باشد، در محیطهای اجتماعی نیز اعتمادبهنفس بیشتری برای مخالفت با پیشنهادهای پرخطر خواهد داشت.
از سوی دیگر، بسیاری از رفتارهای پرخطر در شرایطی رخ میدهد که نوجوان با استرس، اضطراب، ناکامی یا شکست تحصیلی و عاطفی روبهرو شده است. اگر او مهارت مدیریت هیجان را نیاموخته باشد، ممکن است برای کاهش فشار روانی به رفتارهای ناسالم روی آورد. خانواده باید به فرزندان خود بیاموزد که احساساتی مانند خشم، غم، اضطراب یا ناامیدی، بخشی طبیعی از زندگی هستند و میتوان آنها را از طریق گفتوگو، ورزش، فعالیتهای هنری، مطالعه، مشاوره و ارتباط با افراد مورد اعتماد مدیریت کرد، نه با مصرف دخانیات.
همچنین توصیه میشود والدین با شرکت در کارگاههای فرزندپروری، مهارتهای ارتباط مؤثر، حل مسئله، مدیریت تعارض و شیوههای صحیح گفتوگو با نوجوانان را فراگیرند. هرچه آگاهی والدین بیشتر باشد، احتمال موفقیت آنان در پیشگیری از رفتارهای پرخطر فرزندان نیز افزایش خواهد یافت.
مجله آرونو: مصرف سیگار و قلیان چه پیامدهای کوتاهمدت و بلندمدتی بر سلامت جسم، روان، یادگیری و آینده نوجوانان دارد؟
روزبهانی: بسیاری از نوجوانان تصور میکنند آسیبهای ناشی از مصرف سیگار و قلیان تنها در سنین بالا ظاهر میشود، در حالی که این تصور با یافتههای علمی همخوانی ندارد. از همان نخستین ماههای مصرف، نیکوتین بر مغز، دستگاه تنفسی، قلب و عروق و عملکرد شناختی فرد اثر میگذارد و زمینه وابستگی را فراهم میکند.
در کوتاهمدت، مصرف دخانیات میتواند موجب کاهش توان جسمانی، افت عملکرد ورزشی، سرفههای مزمن، تنگی نفس، کاهش تمرکز، اختلال در حافظه، افت کیفیت خواب و کاهش بازده تحصیلی شود. نوجوانی که به مصرف نیکوتین وابسته میشود، به تدریج تمرکز خود را بر یادگیری از دست میدهد و ممکن است انگیزه او برای فعالیتهای آموزشی، فرهنگی و ورزشی کاهش یابد.
در بلندمدت نیز خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و عروقی، سرطانهای مختلف، بیماریهای مزمن ریوی، سکته مغزی، ناباروری، اختلالات متابولیک و بسیاری از بیماریهای غیرواگیر افزایش پیدا میکند. علاوه بر این، وابستگی به نیکوتین احتمال گرایش به سایر مواد اعتیادآور را نیز بیشتر میکند و این موضوع میتواند آینده شغلی، اجتماعی و خانوادگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد.
از منظر سلامت روان نیز مصرف دخانیات راهحل استرس نیست. برخلاف تصور برخی افراد، نیکوتین تنها احساس آرامش موقتی ایجاد میکند و پس از آن وابستگی بیشتری به وجود میآورد. بنابراین بهترین راهکار برای حفظ سلامت نوجوانان، جلوگیری از نخستین تجربه مصرف و جایگزین کردن فعالیتهای سالم مانند ورزش، هنر، فعالیتهای گروهی و ارتباط مؤثر با خانواده است.
مجله آرونو: مصرف سیگار و قلیان چه خطراتی برای سلامت مادر و جنین ایجاد میکند و بهترین زمان برای ترک مصرف چه زمانی است؟
روزبهانی: دوران بارداری یکی از حساسترین مراحل زندگی مادر و جنین است و هر ماده مضری که وارد بدن مادر شود، میتواند رشد و تکامل جنین را نیز تحت تأثیر قرار دهد. نیکوتین و سایر مواد سمی موجود در دود سیگار و قلیان از طریق جفت به جنین منتقل میشوند و احتمال بروز عوارض متعدد را افزایش میدهند.
مصرف دخانیات در دوران بارداری با افزایش خطر سقط جنین، زایمان زودرس، کاهش رشد جنین، تولد نوزاد با وزن کم، اختلال در تکامل ریهها و افزایش احتمال برخی مشکلات تنفسی و عصبی در نوزاد ارتباط دارد. این عوارض ممکن است سلامت کودک را نه تنها در دوران نوزادی، بلکه در سالهای بعدی زندگی نیز تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل توصیه میشود زنانی که قصد بارداری دارند، پیش از باردار شدن برای ترک کامل مصرف سیگار و قلیان اقدام کنند. البته اگر فرد پس از آغاز بارداری نیز موفق به ترک شود، همچنان این اقدام میتواند بخش قابل توجهی از خطرات را کاهش دهد و به حفظ سلامت مادر و جنین کمک کند.
نکته مهم این است که حمایت خانواده در موفقیت ترک دخانیات نقش بسیار مهمی دارد و سایر اعضای خانواده باید محیطی عاری از دود دخانیات فراهم کنند و از هرگونه مصرف سیگار و قلیان در کنار مادر باردار خودداری کنند. در صورت نیاز نیز مراجعه به پزشک و مراکز تخصصی ترک دخانیات بهترین و علمیترین راهکار برای موفقیت در ترک مصرف است.
