به گزارش خبرگزاری مجله آرونو، در سالهای اخیر، شبکههای اجتماعی به یکی از اصلیترین منابع دریافت اطلاعات درباره سلامت و شیوههای درمان تبدیل شدهاند؛ فضایی که در آن موضوعاتی همچون تغذیه، کاهش وزن، درمان بیماریها و استفاده از گیاهان دارویی با سرعت زیادی میان کاربران دستبهدست میشود. در این میان، طب سنتی نیز سهم قابل توجهی از محتوای منتشرشده را به خود اختصاص داده و صفحات متعددی با محوریت معرفی روشهای درمانی و فرآوردههای گیاهی فعالیت میکنند.
همزمان با افزایش استقبال کاربران از این محتواها، گروهی از چهرههای شناختهشده فضای مجازی و اینفلوئنسرها نیز وارد حوزه سلامت شدهاند و با انتشار ویدئوهای کوتاه، توصیههایی درباره درمان مشکلات جسمی، مصرف دمنوشها، استفاده از عرقیات گیاهی و اصلاح سبک زندگی ارائه میکنند. سادگی بیان، دسترسی آسان و وعده دستیابی به نتایج سریع، از جمله عواملی است که موجب شده این توصیهها با استقبال بخشی از مخاطبان مواجه شود؛ با این حال، برخورداری از محبوبیت و دنبالکننده زیاد، همواره به معنای داشتن دانش و صلاحیت تخصصی در حوزه درمان نیست.
یکی از مهمترین نگرانیها در این زمینه، تبدیل محتوای آموزشی به بستری برای نسخهپیچی و تبلیغات تجاری است؛ بهگونهای که گاهی یک ترکیب گیاهی بهعنوان درمان قطعی بیماریهایی مانند دیابت، کبد چرب، چاقی و اختلالات هورمونی معرفی میشود، بدون آنکه شواهد علمی کافی برای اثربخشی آن ارائه شده باشد. چنین توصیههایی میتواند افراد را به سمت خوددرمانی، مصرف بیرویه فراوردههای گیاهی یا حتی قطع داروهای تجویزشده سوق دهد؛ تصمیمهایی که در برخی شرایط پیامدهای جبرانناپذیری برای سلامت افراد به همراه دارد.
از سوی دیگر، نبود آگاهی کافی درباره تفاوت میان آموزش عمومی، تبلیغات تجاری و تجویز درمانی، تشخیص محتوای معتبر را برای بسیاری از کاربران دشوار کرده است. در چنین شرایطی، ضرورت نظارت بر فعالیت صفحات سلامتمحور، احراز صلاحیت افراد فعال در این حوزه و افزایش سواد سلامت جامعه بیش از گذشته احساس میشود. طب سنتی بهعنوان حوزهای دارای پیشینه علمی و تاریخی، برای معرفی صحیح و حفظ جایگاه خود به اطلاعرسانی مسئولانه نیاز دارد؛ مسیری که با نسخهپیچی چندثانیهای و وعدههای درمانی در شبکههای اجتماعی محقق نخواهد شد.
همین راستا، برای بررسی ابعاد مختلف گسترش نسخهپیچی و تبلیغات درمانی در شبکههای اجتماعی، پیامدهای ورود افراد غیرمتخصص به حوزه طب سنتی، مخاطرات مصرف خودسرانه گیاهان دارویی، ضرورت نظارت بر فعالیت اینفلوئنسرهای سلامت و راهکارهای با انتشار اطلاعات نادرست پزشکی، با دکتر بهنام یوسفیان، متخصص طب سنتی، گفتوگویی داشتیم که مشروح آن را در ادامه میخوانید.
مجله آرونو: چه عواملی زمینهساز ورود گسترده چهرههای غیرمتخصص به حوزه طب سنتی، گسترش فعالیت اینفلوئنسرها در حوزه سلامت و افزایش انتشار محتوای مرتبط با طب سنتی در شبکههای اجتماعی به این حوزه شده است؟
یوسفیان: افزایش توجه به طب سنتی در فضای مجازی را میتوان حاصل مجموعهای از عوامل فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی دانست. سلامت همواره یکی از دغدغههای اصلی مردم بوده و موضوعاتی مانند کاهش وزن، مشکلات گوارشی، اختلالات خواب، اضطراب و بیماریهای مزمن از جمله مسائلی هستند که مخاطبان برای یافتن پاسخ سریع درباره آنها به فضای مجازی مراجعه میکنند. از سوی دیگر، طب سنتی به دلیل پیشینه تاریخی و فرهنگی خود در جامعه ایران، برای بخش قابل توجهی از مردم موضوعی آشنا و قابل توجه است.
عامل دیگر، ماهیت شبکههای اجتماعی و الگوریتمهای انتشار محتوا است. محتوای کوتاه، ساده، هیجانانگیز و دارای وعده نتیجه سریع، ظرفیت بیشتری برای جلب توجه مخاطب دارد. در چنین فضایی، فردی که بدون برخورداری از دانش و صلاحیت تخصصی، درباره درمان یک بیماری با چند ماده گیاهی صحبت میکند، ممکن است بازدید و دنبالکننده بیشتری نسبت به محتوای علمی و تخصصی یک پزشک به دست آورد.
البته حضور متخصصان در فضای مجازی میتواند نقش مهمی در ارتقای سواد سلامت جامعه داشته باشد؛ مسئله اصلی زمانی ایجاد میشود که افراد فاقد صلاحیت حرفهای وارد حوزه تشخیص و درمان شوند و با استفاده از محبوبیت اجتماعی خود، توصیههایی را به مخاطبان ارائه دهند که پشتوانه علمی و تخصصی کافی ندارد. در این شرایط، مرز میان آموزش عمومی و مداخله درمانی از بین میرود و سلامت مخاطبان در معرض خطر قرار میگیرد.
مجله آرونو: با توجه به اینکه انتشار نسخههای درمانی یکسان برای بیماریهای مختلف و توصیه به مصرف خودسرانه گیاهان دارویی در صفحات مجازی رو به افزایش است، این شیوه اطلاعرسانی چه مغایرتهایی با اصول علمی و مبانی تشخیص و درمان در طب سنتی دارد؟
یوسفیان: یکی از اصول مهم در فرایند درمان، توجه به تفاوتهای فردی و شرایط اختصاصی هر بیمار است. در طب سنتی نیز تشخیص وضعیت بیمار و بررسی ویژگیهای جسمی، سابقه بیماری، سن، شرایط زندگی و سایر عوامل مرتبط، اهمیت دارد، بنابراین نمیتوان یک توصیه یا ترکیب گیاهی را بدون ارزیابی شرایط فردی برای تمام افرادی که علائم مشابهی دارند، مناسب دانست.
برای مثال، ممکن است یک فراورده گیاهی در شرایط مشخص و با مقدار مصرف معین برای فردی قابل استفاده باشد، اما همان فراورده برای شخص دیگری که بیماری زمینهای دارد یا داروی خاصی مصرف میکند، عوارض ایجاد کند. حتی در مورد گیاهانی که بهطور سنتی برای مشکلات گوارشی یا اختلالات خواب استفاده میشوند، توجه به مقدار مصرف، مدت استفاده و شرایط جسمی فرد ضروری است.
نسخهپیچی در فضای مجازی بدون معاینه و بررسی وضعیت بیمار، با اصول تشخیص و درمان علمی سازگار نیست. محتوای منتشرشده در شبکههای اجتماعی باید در چارچوب آموزش و افزایش آگاهی عمومی قرار گیرد و نباید جایگزین مراجعه به متخصص، تشخیص بیماری و دریافت برنامه درمانی متناسب با شرایط هر فرد شود. بهویژه در بیماریهای مزمن و شرایطی که نیازمند پیگیری پزشکی هستند، اقدام خودسرانه میتواند پیامدهای جدی به دنبال داشته باشد.
مجله آرونو: تبلیغ گیاهان دارویی، دمنوشها و فراوردههای طبیعی با ادعای درمان قطعی بیماریهایی مانند دیابت، کبد چرب، چاقی و اختلالات هورمونی، چه مخاطراتی برای سلامت عمومی به همراه دارد؟
یوسفیان: در این زمینه باید میان برخورداری یک گیاه از ترکیبات مفید و اثبات اثربخشی آن در درمان یک بیماری تفاوت قائل شد. وجود ترکیبات زیستفعال در یک گیاه یا مشاهده برخی اثرات مثبت در مطالعات اولیه، به معنای اثبات توانایی آن در درمان قطعی بیماری نیست. برای تأیید اثر درمانی یک فراورده، به مطالعات علمی معتبر، بررسی ایمنی و شواهد بالینی کافی نیاز است.
یکی از مخاطرات مهم تبلیغات غیرعلمی، ایجاد تصور بینیازی از درمانهای استاندارد است. برای نمونه، بیمار مبتلا به دیابت یا فشار خون ممکن است تحت تأثیر تبلیغ یک محصول گیاهی، مصرف داروهای تجویزشده را کاهش دهد یا بهطور کامل قطع کند. چنین تصمیمی میتواند موجب کنترلنشدن بیماری و افزایش خطر عوارض آن شود. در بیماریهایی مانند کبد چرب نیز تشخیص دقیق، اصلاح سبک زندگی و پیگیری پزشکی اهمیت دارد و نمیتوان یک دمنوش یا عرق گیاهی را جایگزین این اقدامات دانست.
از سوی دیگر، طبیعی بودن یک محصول به معنای بیخطر بودن آن نیست. برخی گیاهان دارویی میتوانند با داروهای شیمیایی تداخل داشته باشند یا در صورت مصرف نادرست، عوارضی برای کبد، کلیه، دستگاه گوارش و سایر بخشهای بدن ایجاد کنند، همچنین کیفیت مواد اولیه، نحوه فراوری، میزان خلوص و احتمال آلودگی فراوردهها از موضوعاتی است که در ارزیابی ایمنی محصولات گیاهی باید مورد توجه قرار گیرد.
مجله آرونو: پیوند میان تولید محتوای سلامت و منافع تجاری، بهویژه در تبلیغ محصولات گیاهی توسط اینفلوئنسرها، چه تأثیری بر اعتماد عمومی و الگوی مصرف مردم گذاشته است و چه معیارهایی برای تشخیص تبلیغات گمراهکننده در این حوزه وجود دارد؟
یوسفیان: یکی از چالشهای جدی در فضای مجازی، ترکیب محتوای آموزشی با تبلیغات تجاری است. زمانی که یک چهره شناختهشده محصولی را معرفی میکند و همزمان درباره خواص درمانی آن توضیح میدهد، ممکن است مخاطب تصور کند این توصیه بر اساس بررسی تخصصی و شواهد علمی ارائه شده است، در حالی که گاهی هدف اصلی محتوا فقط فروش محصول و کسب درآمد است.
در چنین شرایطی، اعتماد مخاطب میتواند به ابزاری برای بازاریابی تبدیل شود. استفاده از عبارتهایی مانند درمان قطعی، معجزه درمانی، پاکسازی کامل بدن، لاغری تضمینی و درمان بدون عارضه از جمله نشانههایی است که باید حساسیت مخاطب را نسبت به اعتبار ادعاها افزایش دهد. هیچ محصولی نباید فقط بر اساس تبلیغات یک فرد مشهور یا تجربه شخصی چند مصرفکننده، بهعنوان درمان قطعی یک بیماری معرفی شود.
برای تشخیص تبلیغات گمراهکننده، لازم است مخاطبان به هویت و صلاحیت فرد تبلیغکننده، مجوزهای قانونی محصول، ترکیبات درجشده روی بستهبندی و شواهد علمی ادعاهای مطرحشده توجه کنند، همچنین باید میان تجربه شخصی افراد و نتایج مطالعات بالینی تفاوت قائل شد. تجربه یک فرد، حتی اگر نتیجه مثبتی داشته باشد، بهتنهایی نمیتواند اثربخشی و ایمنی یک فراورده را برای همه افراد اثبات کند.
مجله آرونو: برای جلوگیری از گسترش اطلاعات نادرست و حفاظت از سلامت مردم در فضای مجازی، چه اقداماتی در حوزه آموزش عمومی، مسئولیتپذیری تولیدکنندگان محتوا و نظارت نهادهای متولی ضروری است؟
یوسفیان: نخستین اقدام، افزایش سواد سلامت در جامعه است. مردم باید بدانند هر محتوایی که در شبکههای اجتماعی منتشر میشود، همواره اعتبار علمی ندارد و تعداد دنبالکنندگان، میزان بازدید یا شهرت یک فرد نمیتواند معیار تخصص او باشد. آشنایی با منابع معتبر اطلاعات پزشکی و شناخت تفاوت میان محتوای آموزشی، تبلیغات تجاری و توصیه درمانی میتواند از بسیاری از تصمیمهای نادرست جلوگیری کند.
در مرحله بعد، تولیدکنندگان محتوا باید نسبت به پیامدهای توصیههای خود مسئولیتپذیر باشند. افرادی که در حوزه سلامت فعالیت میکنند، لازم است از انتشار ادعاهای اثباتنشده، وعده درمان قطعی و ارائه نسخه برای افراد ناشناس خودداری کنند، همچنین در تبلیغ محصولات گیاهی باید ماهیت تبلیغاتی محتوا مشخص باشد و از معرفی محصول بهعنوان جایگزین درمانهای استاندارد پرهیز شود.
نقش رسانهها و نهادهای علمی نیز در این زمینه بسیار مهم است. رسانهها میتوانند با گفتوگو با متخصصان دارای صلاحیت، بررسی ادعاهای رایج و انتشار گزارشهای آگاهیبخش، به اصلاح باورهای نادرست کمک کنند. در کنار آن، نهادهای نظارتی باید با ایجاد سازوکارهای شفاف و قابل دسترس، امکان پیگیری تخلفات را فراهم کنند. فضای مجازی میتواند بستری مؤثر برای ارتقای سلامت جامعه باشد، مشروط بر اینکه اطلاعات منتشرشده بر پایه دانش معتبر، مسئولیتپذیری حرفهای و احترام به سلامت مخاطبان باشد.








