به گزارش خبرگزاری مجله آرونو، النینو نامی است که این روزها بیش از همیشه در ادبیات هواشناسی و مدیریت بحران شنیده میشود؛ پدیدهای اقلیمی که منشأ آن به تغییرات دمای سطح آب در اقیانوس آرام بازمیگردد، اما دامنه اثراتش میتواند بسیار فراتر از محل شکلگیری آن امتداد پیدا کند. آنچه این پدیده را برای کشور مهم میکند، احتمال تأثیرگذاری آن بر الگوهای بارشی و افزایش رخدادهای حدی جوی در بعضی مناطق است؛ موضوعی که ضرورت آمادگی پیش از آغاز فصل بارش را دوچندان میکند.
برای مناطقی که سالها با خشکسالی، کمآبی، فرونشست زمین، فرسایش خاک و گردوغبار دستوپنجه نرم کردند، هر تغییر در الگوی بارش میتواند دو چهره متفاوت داشته باشد؛ بارش میتواند فرصتی برای تغذیه منابع آب و تقویت سفرههای زیرزمینی باشد یا اگر در زمانی کوتاه و با شدت بالا رخ دهد، به روانآب، آبگرفتگی و سیلاب تبدیل شود. از همین رو، مسئله فقط میزان بارش نیست؛ چگونگی مدیریت آن اهمیت بیشتری دارد.
پیشبینی احتمال بارشهای زودهنگام و حدی از مهر بهویژه در مناطق غرب و جنوب کشور، ضرورت بازنگری در آمادگی زیرساختها را مطرح کرده است. در اصفهان نیز مناطق غربی و جنوبی، دامنههای کوهستانی، مسیلها، رودخانههای فصلی، زیرگذرها و نقاطی که سابقه آبگرفتگی دارند، از جمله محدودههایی هستند که باید پیش از رسیدن بارشها پایش و ایمنسازی شوند، چراکه بحران، بیشتر نه از شدت یک پدیده، بلکه از آمادگی ناکافی در برابر آن آغاز میشود.
در این میان، آبخیزداری، ساماندهی رودخانهها، لایروبی مسیلها، اصلاح پلهای بدون ظرفیت عبور روانآب، تکمیل شبکههای جمعآوری و هدایت آبهای سطحی و آزادسازی حریم رودخانهها تنها اقدامات عمرانی نیستند؛ این اقدامات بخشی از زنجیره سازگاری با تغییرات اقلیمی و مدیریت منابع آب بهشمار میروند. بارشی که در صورت نبود زیرساخت مناسب میتواند خسارت ایجاد کند، با برنامهریزی صحیح میتواند به فرصتی برای کنترل روانآب، حفاظت خاک و تغذیه منابع زیرزمینی تبدیل شود.
از سوی دیگر، تجربه سیلابهای ناگهانی نشان داده است که مدیریت بحران زمانی موفق خواهد بود که از سطح دستگاههای اجرایی فراتر رود و به محلات و مردم برسد. شناسایی نقاط پرخطر، آموزش شهروندان، آمادهسازی تجهیزات امدادی و ایجاد هماهنگی میان شهرداریها، راهداری، منابع طبیعی، آب منطقهای، هلالاحمر، جهاد کشاورزی و سایر دستگاهها، حلقههای بههمپیوسته پیشگیری هستند؛ زنجیرهای که اگر یکی از حلقههای آن پیش از حادثه ضعیف باشد، هزینه مدیریت بحران در زمان وقوع حادثه افزایش خواهد یافت.
در همین راستا و با توجه به احتمال تأثیر النینو بر الگوهای بارشی و ضرورت آمادگی برای رویارویی با بارشهای حدی و سیلابهای محلی، با منصور شیشهفروش، مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان، گفتوگویی انجام دادهایم که در ادامه میخوانید:
مجله آرونو: النینو چیست و چرا یک پدیده اقیانوسی هزاران کیلومتر دورتر از کشور میتواند بر وضعیت جوی کشور اثر گذارد؟
شیشهفروش: النینو در واقع یکی از فازهای چرخه طبیعی «النینو ـ نوسان جنوبی» یا ENSO است که در اقیانوس آرام استوایی شکل میگیرد. در شرایط عادی، بادهای تجاری آبهای گرم سطحی را از شرق اقیانوس آرام به سمت غرب، یعنی حوالی اندونزی و استرالیا، میرانند و در مقابل، آبهای سرد اعماق اقیانوس در شرق بالا میآیند، اما در دوره النینو، این الگوی طبیعی دچار تغییر میشود؛ بادهای تجاری ضعیفتر میشوند، آبهای گرم سطحی به سمت بخشهای مرکزی و شرقی اقیانوس آرام جابهجا میشوند و دمای سطح آب در این منطقه افزایش پیدا میکند. این تغییر تنها یک اتفاق در اقیانوس نیست، بلکه تبادل گرما و رطوبت میان اقیانوس و جو را تغییر میدهد و در نهایت الگوهای گردش عمومی جو، فشار، باد و بارش در مناطق مختلف جهان تحت تأثیر قرار میگیرد، بنابراین النینو را نباید به معنای بارش حتمی یا سیلاب حتمی در مناطق مورد انتظار دانست، بلکه باید آن را یک عامل بزرگ اقلیمی مؤثر بر احتمال تغییر الگوهای جوی دانست که اثر آن بسته به منطقه، فصل و شدت پدیده متفاوت است.
مجله آرونو: چه فرایندی در اقیانوس و جو رخ میدهد که در نهایت النینو میتواند هزاران کیلومتر دورتر، وضعیت بارشها را تغییر دهد؟
شیشهفروش: اگر بخواهیم ساده اما علمی توضیح دهیم، باید بگوییم اقیانوس و جو یک سیستم بههمپیوسته هستند. در شرایط معمول، بادهای شرقی ـ غربی در امتداد استوا آب گرم را به سمت غرب اقیانوس آرام منتقل میکنند و موجب میشوند آب سردتر اعماق در شرق اقیانوس بالا بیاید و وقتی این بادها ضعیف میشوند، آب گرم در بخش شرقیتر اقیانوس آرام گسترش پیدا میکند و فرایند بالاآمدگی آب سرد نیز کاهش مییابد. آب گرمتر، انرژی و رطوبت بیشتری در اختیار جو قرار میدهد و محل شکلگیری ابرها و بارشهای گسترده نیز جابهجا میشود. همین تغییر در منبع گرما و رطوبت میتواند گردشهای بزرگمقیاس جو را تغییر دهد و اثر آن از طریق ارتباطات دوربرد جوی یا همان «تلهکانکشن» به مناطق مختلف جهان برسد، به همین دلیل است که یک تغییر در دمای سطح اقیانوس آرام میتواند در مناطق بسیار دوردست، احتمال بارش، خشکسالی، موج گرما یا رخدادهای حدی را تغییر دهد. البته این ارتباط به معنای آن نیست که هر رخداد جوی ناشی از النینو باشد؛ النینو یکی از عوامل مؤثر در کنار سایر الگوهای جوی و اقلیمی است.
مجله آرونو: آیا النینو یک پدیده خطرناک است یا باید آن را بخشی طبیعی از رفتار اقلیم زمین دانست؟
شیشهفروش: النینو بهخودیخود یک پدیده طبیعی اقلیمی است و نمیتوان آن را یک حادثه تلقی کرد. این پدیده بخشی از چرخه طبیعی ENSO است و در کنار فاز مخالف آن، یعنی لانینا، بر الگوهای آبوهوایی جهان اثر میگذارد. این چرخه بهطور معمول در بازههای چندساله رخ میدهد و دورههای النینو نیز اغلب چند ماه تا حدود یک سال ادامه پیدا میکنند.
آنچه برای مدیریت بحران اهمیت دارد، پیامدهای احتمالی این تغییر الگوست. اگر یک منطقه با خشکسالی طولانی روبهرو باشد، بارش میتواند یک فرصت باشد؛ اما اگر بارش در مدت کوتاه و با شدت زیاد اتفاق بیفتد، میتواند روانآب، آبگرفتگی و سیلاب ایجاد کند، بنابراین نگاه ما در مدیریت بحران باید این باشد که تهدید را پیش از وقوع مدیریت کنیم و از فرصت بارش نیز حداکثر استفاده را داشته باشیم.
مجله آرونو: با توجه به پیشبینیهای هواشناسی درباره احتمال تقویت النینو، این پدیده چه معنایی برای کشور و بهطور مشخص استان اصفهان دارد؟
شیشهفروش: بر اساس پیشبینیهای مطرحشده، احتمال وقوع بارشهای زودهنگام و افزایش بارشهای حدی از مهر بهویژه در مناطق غرب و جنوب کشور مطرح شده است، البته شدت این بارشها در استان اصفهان نسبت به برخی مناطق غربی و جنوبی کشور کمتر پیشبینی میشود، اما این به معنای بیخطر بودن شرایط نیست.
در استان اصفهان نیز مناطق غربی و جنوبی بهویژه محدودههایی که در دامنه کوهها قرار دارند و سابقه وقوع سیلاب دارند، باید با حساسیت بیشتری پایش شوند، به همین دلیل، ستاد مدیریت بحران استان تشکیل جلسه داده و سناریوی عملیاتی رویارویی با بارشهای حدی و سیلابهای محلی تدوین و وظایف دستگاههای اجرایی مشخص و ابلاغ شده است، همچنین تمام شهرداریهای استان مکلف شدهاند نقاط آبگرفتگی و بازههای خطرپذیر شهرها را از اکنون شناسایی و برای آنها برنامه پیشگیرانه اجرا کنند.
در شهر اصفهان نیز شهرداری مطالعات مربوط به جمعآوری و هدایت آبهای سطحی را انجام داده و طی سالهای گذشته اجرای طرحها در نقاط مختلف شهر دنبال شده است. برای نمونه، در سال گذشته اعتباری برای اجرای بخشی از این طرحها اختصاص یافت و اقداماتی همچون حفر چاههای جذبی و اجرای شبکههای انتقال و کانالها انجام شد، اما تجربه سالهای گذشته نشان داده است که بارشهای رگباری میتوانند در مدت کوتاهی روانآب زیادی ایجاد کنند و در بعضی زیرگذرها و نقاطی که سابقه آبگرفتگی دارند، مشکل ایجاد شود، به همین دلیل مناطق مختلف شهرداری باید نقاط پرخطر را شناسایی کنند و پیش از آغاز بارشها نسبت به رفع نواقص، لایروبی مسیرها، آمادهسازی تجهیزات و اجرای طرحهای هدایت آب اقدام کنند.
مجله آرونو:چه اقداماتی پیش از شروع بارشهای حدی باید انجام شود تا یک بارش شدید به سیلاب خسارتزا تبدیل نشود؟
شیشهفروش: چند اقدام اساسی در دستور کار قرار گرفته است؛ از جمله پاکسازی و لایروبی کانالها، مادیها، مسیرهای رودخانههای فصلی و دهانه پلها، تقویت سیلبندها، اجرای چاههای جذبی در نقاط مناسب، تکمیل شبکههای جمعآوری و هدایت آبهای سطحی و آزادسازی مسیرهای عبور روانآب.
شهرداریها موظف شدهاند ماشینآلات مورد نیاز همچون پمپهای مکش آب، کامیونهای لجنکش، تانکرها و تجهیزات کنترل سیلاب را در پایگاههای مدیریت بحران آماده داشته باشند.
مجله آرونو: نقش آبخیزداری در این میان چیست؟ آیا بارشهای احتمالی النینو میتواند فرصتی برای تغذیه منابع آبی باشد؟
شیشهفروش: بهطور قطع باید تلاش کنیم تا بارشهای احتمالی النینو به فرصتی برای تغذیه منابع آبی به ویژه در مناطقی که با مسئله خشکسالی، کمآبی، فرسایش خاک و گرد و غبار روبهرو است، تبدیل شود، زیرا اگر بارشها بهدرستی مدیریت شود، میتوان از بخشی از این آب برای تغذیه سفرههای زیرزمینی، کنترل روانآب و حفاظت از منابع آب و خاک استفاده کرد.
در مناطقی که مطالعات آبخیزداری انجام شده و طرحهای مد نظر آماده اجرا است، اداره منابع طبیعی باید اجرای طرحهای آبخیزداری و پخش سیلاب را پیگیری کند، در واقع بارش شدید اگر رها شود میتواند تبدیل به خسارت شود، اما اگر در بالادست کنترل، هدایت و ذخیره شود، میتواند به یک فرصت برای منابع آب تبدیل شود، بنابراین هدف ما تنها مقابله با سیل نیست؛ بلکه مدیریت بارشها و تبدیل تهدیدها به فرصت است.
مجله آرونو: کدام دستگاهها در برابر این شرایط مسئولیت دارند و آیا وظایف به دستگاههای مرتبط ابلاغ شده است؟
شیشهفروش: وظایف دستگاهها در ستاد مدیریت بحران مشخص و ابلاغ شده است و در این راستا ادارهکل منابع طبیعی مسئول پیگیری طرحهای آبخیزداری و پخش سیلاب است. شهرداریها باید طرحهای جمعآوری و هدایت آبهای سطحی، پاکسازی مسیرها و آمادهسازی تجهیزات را انجام دهند. ادارهکل راهداری نیز باید پلهای بدون توان عبور روانآب را شناسایی و اصلاح کند.
شرکت آب منطقهای نیز مسئول ساماندهی مسیر رودخانهها، شناسایی تصرفات، آزادسازی حریم و بستر رودخانهها و تکمیل طرحهای ساماندهی است و در بخش کشاورزی نیز جهاد کشاورزی باید زیرساختهای کشاورزی، گلخانهها، دامداریها و سایر تأسیسات را در برابر بارشهای رگباری و سیلاب احتمالی ایمن کند.
هواشناسی نیز موظف است اطلاعرسانی و هشدارهای جوی را مستمر انجام دهد تا دستگاههای اجرایی و مردم بتوانند متناسب با شرایط تصمیمگیری کنند.
مجله آرونو: یکی از موضوعات مهم، نقاط حادثهخیز و زیرساختهایی است که ممکن است در برابر روانآب توان کافی نداشته باشند. در این زمینه چه اقدامی انجام میشود؟
شیشهفروش: مهم است که نقاط پرخطر شناسایی و اصلاح شود و پلهایی که ظرفیت عبور روانآب را ندارد باید توسط دستگاههای مسئول اصلاح یا بازسازی شود. این موضوع تنها به جادهها محدود نیست؛ پلهای شهری، مسیرهای عبور آب، زیرگذرها و سازههای تقاطعی نیز باید بررسی شوند. در استان اصفهان نیز تأکید کردهایم که راهداری، راه و شهرسازی، شهرداریها، بنیاد مسکن و سایر دستگاههای مرتبط، نقاط بدون ایمنی لازم را پیش از آغاز بارشها شناسایی و برای اصلاح آنها اقدام کنند، همچنین شرکت آب منطقهای باید مسیر رودخانهها را پایش و تصرفات موجود در حریم و بستر رودخانهها را شناسایی و آزادسازی کند.
مجله آرونو: در سطح محلات چه برنامهای برای رویارویی با سیلابهای ناگهانی پیشبینی شده است؟
شیشهفروش: مدیریت بحران تنها نباید در سطح دستگاههای اجرایی باقی بماند و باید به محلات برسد. در شهر اصفهان حدود ۲۲۰ محله داریم و در سطح استان نیز بیش از هزار محله وجود دارد. مقرر شده است شهرداریها با همکاری بسیج، جمعیت هلالاحمر، فرمانداریها و سایر بخشهای مرتبط، آموزشهای محلهمحور را تقویت کنند و هر محله باید نقاط پرخطر خود را بشناسد؛ بداند در صورت بارش شدید کدام مسیرها ممکن است دچار آبگرفتگی شوند، تجهیزات امدادی در کجا قرار دارد و چگونه باید در شرایط اضطراری واکنش نشان دهد. این نوع برنامهریزی باعث میشود مردم از حالت «منتظر حادثه بودن» خارج شوند و به بخشی از زنجیره پیشگیری و پاسخ به بحران تبدیل شوند.
مجله آرونو: با توجه به خشکسالیهای متوالی، آیا بارشهای ناشی از این الگو میتواند کمآبیها را جبران کند؟
شیشهفروش: باید بین بارش و تأمین پایدار منابع آب تفاوت قائل شویم. سالهاست با خشکسالی و کمآبی روبهرو هستیم و برای جبران این کسری، به مجموعهای از سالهای مناسب بارشی و مدیریت صحیح منابع آب نیاز داریم. بارشهای حدی به معنای افزایش ذخایر آب نیست، زیرا اگر بارش در مدت کوتاه و با شدت بالا رخ دهد، بخش زیادی از آن میتواند به روانآب تبدیل شود و حتی خسارت ایجاد کند، بنابراین باید تلاش کنیم بارش را به منابع آب تبدیل کنیم، یعنی با آبخیزداری، پخش سیلاب، تغذیه سفرههای زیرزمینی و مدیریت روانآبها، اجازه ندهیم فرصت بارش از دست برود.
مطالعات علمی جدید درباره کشور نیز نشان میدهد فازهای النینو در بسیاری از حوضههای کشور با ناهنجاری مثبت بارش همراه بودهاند، هرچند شدت و الگوی این اثر در مناطق مختلف یکسان نیست، بنابراین نمیتوان از النینو بهعنوان تضمین رفع خشکسالی نام برد.
مجله آرونو: یکی از مطالبات مدیریت بحران، تأمین اعتبار پیش از وقوع حادثه است. برای اجرای این طرحها چه میزان اعتبار نیاز است؟
شیشهفروش: برای اجرای بخشی از طرحهای اولویتدار، در مرحله نخست حدود یکهزار میلیارد تومان اعتبار مورد نیاز است. این اعتبار باید برای طرحهای پیشگیری و کنترل سیلاب، ساماندهی رودخانهها، جمعآوری و هدایت آبهای سطحی، آبخیزداری و اصلاح نقاط پرخطر هزینه شود.
تجربه نشان داده است که هزینه پیشگیری بسیار کمتر از هزینه بازسازی پس از حادثه است، بنابراین درخواست ما از سازمان برنامه و بودجه و دستگاههای ملی این است که متناسب با پیشبینیهای جوی، اعتبارات لازم را پیش از شروع بارشها در اختیار استانها قرار دهند.
مجله آرونو: پیام اصلی مدیریت بحران درباره النینو و بارشهای احتمالی پیشرو به مردم و دستگاههای اجرایی چیست؟
شیشهفروش: پیام ما این است که النینو را نه باید ترسناک و فاجعهآمیز دید و نه بیاهمیت تلقی کرد. النینو یک پدیده طبیعی است که میتواند احتمال تغییر در الگوهای بارشی را افزایش دهد. وظیفه ما این است که پیش از وقوع بارش، نقاط پرخطر را شناسایی، زیرساختها را آماده و تجهیزات را تقویت کنیم، از سوی دیگر، اگر بارشهای مناسب اتفاق افتاد، باید بتوانیم از آن برای تغذیه منابع آب، حفاظت خاک و کاهش آثار خشکسالی استفاده کنیم.
در مدیریت بحران استان اصفهان به دستگاههای اجرایی اعلام کردهایم که متناسب با پیشبینیهای هواشناسی، طرحهای کاهش خطر و طرحهای پاسخ به بحران خود را آماده و عملیاتی کنند. در نهایت، بارش نعمت است، اما زمانی میتواند به فرصت تبدیل شود که زیرساخت، برنامه و آمادگی لازم برای مدیریت آن وجود داشته باشد.
