به گزارش خبرگزاری مجله آرونو، زمینلرزه از آن دست مخاطرات طبیعی است که زمان و مکان وقوع آن قابل تعیین دقیق نیست، اما پیامدهای آن را میتوان تا حد زیادی با شناخت، آمادگی و برنامهریزی مدیریت کرد. تجربه کشورهای مختلف نشان داده است که میزان خسارت یک زلزله، تنها به بزرگی آن وابسته نیست و عواملی همچون کیفیت ساختوساز، وضعیت زیرساختها، تراکم جمعیت، میزان آمادگی دستگاههای امدادی و سطح آگاهی عمومی نیز در شدت پیامدهای آن نقش تعیینکننده دارند.
ایران نیز بهدلیل قرار گرفتن در پهنهای با گسلهای متعدد و فعال، همواره با خطر زمینلرزه روبهرو بوده است. در چنین شرایطی، توجه به فعالیت گسلها و بررسی رخدادهای لرزهای کوچکتر میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت زمین و الگوهای لرزهای مناطق مختلف در اختیار متخصصان قرار دهد، با این حال، نبود امکان پیشبینی دقیق زمان وقوع زلزله، ضرورت آمادگی مستمر و کاهش آسیبپذیری را بیش از پیش نمایان میکند.
در کنار مطالعات تخصصی درباره گسلها و رفتار پوسته زمین، موضوع مهم دیگری که نباید از آن غافل شد، آمادگی پیش از بحران است. اینکه مردم در زمان وقوع زلزله چه اقداماتی باید انجام دهند، دستگاههای امدادی و خدماتی چگونه باید عمل کنند و برای حفظ دسترسی به خدمات ضروری، مدیریت ترافیک، امدادرسانی و تأمین نیازهای اولیه چه برنامهای وجود دارد، از جمله مسائلی است که باید پیش از وقوع حادثه درباره آنها تصمیمگیری و برنامهریزی شود.
با توجه به اهمیت این موضوع و در پی وقوع زمینلرزههای اخیر در کشور، با فریبرز ناطقالهی، زلزلهشناس و عضو هیئت علمی پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله درباره وضعیت فعالیت گسلها، پیامدهای زمینلرزههای کوچک، امکان پیشبینی زلزله، تأثیر عوامل انسانی و محیطی بر فعالیت گسلها و ضرورت آمادگی در برابر زمینلرزههای بزرگ گفتوگویی داشتیم که مشرح آن را در ادامه میخوانید:
مجله آرونو: پسلرزهها و زمینلرزههای کوچک و کمعمق چه تصویری از وضعیت فعالیت گسلها ارائه میکنند و آیا میتوان از طریق بررسی آنها، برای جلوگیری از وقوع زلزلههای بزرگتر و فاجعهبار آمادگی بیشتری پیدا کرد؟
ناطقالهی: درباره این سلسله زمینلرزههای کوچک، بهطور کلی دو دیدگاه مطرح است؛ یک دیدگاه معتقد است که وقوع این زلزلههای کوچک موجب میشود بخشی از انرژی جمعشده در زمین آزاد شود، اما بیشتر دانشمندان و متخصصان حوزه زلزلهشناسی معتقدند که این زمینلرزهها بیشتر نشاندهنده فعال بودن گسل هستند و میتوانند بیانگر این باشند که گسل همچنان در حال انباشت انرژی برای رخداد یک زمینلرزه بزرگتر و مخربتر است.
در کشور نیز میتوان گفت بیشتر افرادی که در این زمینه فعالیت میکنند، بر همین دیدگاه تأکید دارند، بنابراین اجماع کارشناسی غالب این است که باید نسبت به وضعیت وقوع زلزلههای کوچک بهویژه زمانی که بهصورت سلسله رخداد در یک منطقه اتفاق میافتند، حساس و نگران باشیم، البته کانون زمینلرزههای کوچک میتواند در بخشهای مختلف یک گسل جابهجا شود، اما انتظار نداریم که این رخدادها بدون ارتباط با ساختار گسلی منطقه، بهطور کامل خارج از مسیر همان گسل اتفاق بیفتند، بهعنوان مثال، اگر گسلی به طول ۱۰۰ کیلومتر داشته باشیم، ممکن است تنش در ابتدای گسل، انتهای آن یا در بخشهای میانی جمع شود و زمینلرزه در هر یک از این قسمتها رخ دهد، اما اینکه تصور کنیم گسلی فعال است و زمینلرزهای خارج از محدوده آن گسل رخ دهد، با آنچه در مطالعات زلزلهشناسی مشاهده شده است، همخوانی ندارد.
مجله آرونو: چرا بعضی از زمینلرزهها با وجود اینکه بزرگی یکسانی دارند، در مناطق مختلف میتوانند آثار و شدت متفاوتی ایجاد کنند؟
ناطقالهی: در این زمینه چند عامل اصلی وجود دارد؛ نخست اینکه خود زلزله یا انرژیای که در جریان آن آزاد میشود، بهتنهایی تعیینکننده میزان خسارت نیست. میزان تخریب تا حد زیادی به این موضوع بازمیگردد که در منطقه مورد نظر چه نوع ساختوسازی انجام و ساختمانها با چه کیفیت و استانداردی ساخته شده است، بنابراین نوع و کیفیت ساختوساز یکی از عوامل بسیار مهم در میزان خسارتزایی زلزله است.
دومین موضوع این است که ممکن است دو زمینلرزه از نظر بزرگی مشابه باشند، اما محتوای فرکانسی متفاوتی داشته باشند. رکوردی که از هر زلزله ثبت میشود میتواند ویژگیهای متفاوتی داشته باشد. ممکن است بزرگی دو زلزله یکسان باشد، اما محتوای فرکانسی آنها با یکدیگر تفاوت داشته باشد یا مدت زمان رخداد یکی از آنها طولانیتر باشد، بنابراین شاخصهای متعددی وجود دارد که ویژگی و میزان اثرگذاری یک زمینلرزه را تعیین میکند.
در مجموع باید به عواملی همچون بزرگی زلزله، محتوای فرکانسی، مدت زمان رخداد و ویژگیهای ساختوساز توجه کرد، بهعنوان مثال، اگر همین زمینلرزهها در یک منطقه کویری و دور از سکونتگاههای انسانی رخ دهند، ممکن است حتی پیامد مثبت داشته باشند، چراکه گاهی در اثر شکستن زمین، آب در منطقه فوران کند و به آبادانی آن منطقه کمک شود، اما وقتی زمینلرزه در سکونتگاهی انسانی رخ دهد و تمهیدات لازم برای مقابله با آن پیشبینی نشده باشد که در بسیاری از مناطق کشور چنین وضعیتی وجود دارد، پیامد آن میتواند فوت و زخمی شدن افراد و ایجاد خسارات جانی و مالی گسترده باشد.
مجله آرونو: بررسی زمینلرزههای کوچک، تغییرات پوسته زمین و فعالیت گسلها چگونه میتواند کمک کند تا نسبت به احتمال وقوع یک زلزله بزرگ در آینده آگاهی بیشتری پیدا کنیم؟
ناطقالهی: واقعیت این است که زمینلرزهها را نمیتوان بهمعنای دقیق کلمه پیشبینی کرد، با این حال، امروز توانستهایم شناخت بسیار بهتری از گسلها و رفتار لرزهای مناطق مختلف به دست آوریم، بهعنوان مثال، بر اساس مطالعات آماری میتوان گفت در پهنه تهران، طی یک دوره زمانی مشخص، احتمال رخداد یک زمینلرزه با بزرگی معین وجود دارد.
مطالعه زمینلرزههای کوچک، به شناسایی بهتر گسلها کمک کرده است، همچنین با بررسی این رخدادها میتوانیم درباره میزان انرژی که یک گسل قادر به آزاد کردن آن است، اطلاعات بیشتری به دست آوریم و دوره بازگشت زمینلرزهها را با دقت بیشتری تخمین بزنیم. بر اساس این اطلاعات میتوانیم بگوییم که در یک پهنه مشخص، احتمال وقوع یک زمینلرزه با بزرگی مشخص در یک بازه زمانی وجود دارد.
هنوز در دنیا علمی وجود ندارد که بتواند بگوید چه روزی و چه ساعتی زمینلرزهای با بزرگی مشخص رخ خواهد داد، آنچه امروز در اختیار داریم، پیشبینی آماری و احتمالاتی است، به این معنا که میتوانیم با استفاده از اطلاعات موجود بگوییم در یک پهنه مشخص، طی ۱۰۰ سال آینده احتمال وقوع زمینلرزهای با بزرگی مشخص وجود دارد؛ این دانش امروز در اختیار ماست و در کشور نیز مطالعات گستردهای در این زمینه انجام شده است و تا حد زیادی میدانیم در کدام پهنهها امکان وقوع زمینلرزه وجود دارد، اما تعیین دقیق روز و ساعت وقوع زلزله بههیچوجه امکانپذیر نیست.
مجله آرونو: با توجه به پیشرفتهایی که در حوزه علم و فناوری در حال رخ دادن است، زمانی خواهد رسید که بتوانیم دستکم چند ساعت پیش از وقوع زمینلرزه، آن را پیشبینی کنیم؟
ناطقالهی: تصور این است که باید روزی بتوانیم به چنین مرحلهای برسیم، اما با توجه به جایگاهی که امروز در آن قرار داریم، دستکم در چند دهه آینده، نمیتوان با اطمینان گفت که به چنین اطلاعات دقیقی دست پیدا خواهیم کرد. امروز حسگرهایی وجود دارند که میتوانند تحریکات و تغییرات زمین را ثبت کنند.
اگر در آینده بتوانیم سامانههای الکترونیکی و حسگرها را به اندازهای پیشرفته کنیم که این تغییرات را با سرعت و دقت بسیار بیشتری ثبت و تحلیل کنند، شاید بتوانیم در نهایت چند دقیقه پیش از وقوع برخی رخدادها اطلاعاتی به دست آوریم، اما اینکه تصور کنیم بتوانیم چند روز، دو ماه یا چند ساعت پیش از وقوع زمینلرزه، آن را با قطعیت پیشبینی کنیم، در شرایط کنونی بسیار بعید است، با این حال پیشرفت علم نوید میدهد که در آینده ممکن است به چنین تواناییهایی دست پیدا کنیم.
مجله آرونو: چرا بعضی از گسلها برای مدت بسیار طولانی بدون فعالیت قابل توجه باقی میمانند، اما در نهایت میتوانند زمینهساز یک زمینلرزه بزرگ شوند؟ آیا عوامل بیرونی از جمله فعالیتهای انسانی میتوانند بر فعالیت گسلها تأثیر بگذارند؟
ناطقالهی: گسلها ساختارهای بسیار پیچیده و مهمی در پوسته زمین هستند و نباید آنها را به شکل یک ترک ساده در زمین تصور کرد. گسلها در طول تاریخ زمینشناسی شکل گرفته و برای شکستن سنگ بستر و ایجاد جابهجایی در آن، انرژی بسیار زیادی لازم است، بنابراین وقتی گسلی فعال میشود، به این معناست که مقدار قابل توجهی انرژی در آن فرایند دخیل بوده است.
عوامل بیرونی و فعالیتهای انسانی میتوانند در برخی موارد بر رخداد زمینلرزهها تأثیرگذار باشند و بر اساس آمار مربوط به زمینلرزههای ۱۰۰ سال گذشته، حدود ۵ درصد از زمینلرزهها را میتوان در گروه زمینلرزههای القایی قرار داد که تحت تأثیر شرایط انسانی یا عوامل محیطی رخ داده است.
بهعنوان مثال، ممکن است در یک منطقه سد بسیار بزرگی احداث شود و این موضوع در یک پهنه گسلی موجب ایجاد شرایطی شود که زمینلرزهای رخ دهد، با این حال، باید توجه داشت که عموم این زمینلرزههای القایی بزرگی بسیار بالایی ندارند و زمینلرزههای بسیار بزرگ بهطور معمول از این طریق ایجاد نمیشوند.
با توجه به توسعه فعالیتهای انسانی و ورود و ساختوساز در سرزمینهایی که ممکن است در معرض گسل یا سایر مخاطرات طبیعی باشند، لازم است مطالعات دقیقتری انجام شود. پیش از احداث سد یا اجرای تغییرات بسیار وسیع سازهای و ساختمانی، باید مطالعات زمینشناسی و گسلشناسی به شکل جدیتری مورد توجه قرار گیرد، البته گسل ساختاری بسیار پیچیده و مقاوم است و نمیتوان بهسادگی آن را جابهجا کرد یا تحت تأثیر قرار داد، مگر اینکه انرژی بسیار زیادی، مانند انرژی آزادشده در یک زمینلرزه، وارد ساختار زمین شود و شکستگیها و ترکهای ناشی از آن به سطح زمین برسند و موجب تخریب شوند.
مجله آرونو: تغییرات اقلیمی یا تغییر فصلهای سال میتوانند بر وقوع زمینلرزهها تأثیر بگذارند؟
ناطقالهی: این پرسش بارها در سمینارها و نشستهای علمی مطرح شده که آیا فصل وقوع میتواند بر زمینلرزه تأثیر بگذارد، آیا جزر و مد میتواند در وقوع آن نقش داشته باشد و حتی آیا شب یا روز بودن زمان وقوع زلزله میتواند تأثیری بر آن داشته باشد یا خیر.
در طول چند دهه گذشته مطالعات متعددی در این زمینه انجام شده، اما تاکنون پاسخ قطعی و قابل اتکایی که بتواند چنین ارتباطی را تأیید کند، به دست نیامده است. اگر زمینلرزههای ۱۰۰ سال گذشته را بررسی کنیم، متوجه میشویم که رخدادهای لرزهای در تمام فصلها اتفاق افتادهاند؛ هم در شب و هم در روز و هم در شرایطی که جزر و مد وجود داشته و هم در شرایطی که چنین وضعیتی وجود نداشته است، بنابراین جمعبندی دانش امروز این است که تا این لحظه شاهد علمی قابل اتکایی برای اینکه تغییر فصل، شب و روز یا جزر و مد بتواند به شکل معناداری وقوع زمینلرزه را تعیین کند، نداریم.
