به گزارش خبرگزاری مجله آرونو، جلوی آینه ایستاده و لباسهای مختلف را یکییکی امتحان میکند، یکی را کنار میگذارد، دیگری را دوباره میپوشد و چند لحظه به تصویر خودش خیره میشود. روی صندلی، لباسهایی جمع شدهاند که هیچکدام به نظرش مناسب نیستند. شاید مسئله فقط انتخاب لباس نباشد؛ شاید تصویری که از چطور باید به نظر برسم در ذهنش ساخته شده، حاصل ساعتها دیدن و مقایسه کردن با آدمهایی باشد که در قابهای مجازی، همیشه بهتر، موفقتر و بینقصتر به نظر میرسند.
برای نوجوانی که هنوز در حال شناختن خودش است، این مقایسهها میتوانند آرام و نامحسوس وارد زندگی شوند؛ از ظاهر و پوشش گرفته تا میزان محبوبیت، روابط دوستانه و موفقیت. آنچه ابتدا تنها یک تصویر یا ویدئو به نظر میرسد، گاهی به معیاری برای قضاوت درباره خود تبدیل میشود و به این ترتیب، فضای مجازی فقط جایی برای دیدن دیگران نیست و میتواند به آینهای تبدیل شود که نوجوان هر روز خودش را در برابر آن میسنجد.
نوجوانی سالهای ساختن تصویری از خویشتن است؛ دورهای که فرد برای نخستینبار با جدیت بیشتری میپرسد چه کسی است، چه میخواهد و در نگاه دیگران چگونه دیده میشود. در این مسیر، خانواده، مدرسه و گروه دوستان همواره در شکلگیری هویت نقش داشتهاند، اما امروز یک فضای تازه نیز به این میدان اضافه شده است؛ فضایی که در آن معیارهای مقایسه نهتنها گستردهتر، بلکه همیشه در دسترس است.
صفحههای مجازی، مجموعهای از انتخابها و روایتهای گزینششده را پیش چشم نوجوان قرار میدهند. موفقیتها دیده میشوند، شکستها کمتر به نمایش درمیآیند، لحظههای شاد ثبت میشوند و بخشهای دشوار زندگی اغلب پشت قاب باقی میمانند. همین تفاوت میان آنچه نمایش داده میشود و آنچه در واقعیت جریان دارد، میتواند تصویری غیرواقعی از زندگی دیگران بسازد؛ تصویری که گاهی نوجوان آن را با تمامیت زندگی خود مقایسه میکند.
مقایسه در سالهای نوجوانی موضوع تازهای نیست، اما گستردگی آن در عصر دیجیتال شکل متفاوتی پیدا کرده است. نوجوان امروز میتواند در فاصله چند دقیقه با دهها سبک زندگی، چهره، موفقیت و الگوی رفتاری مواجه شود و برای هرکدام معیاری تازه در ذهن خود بسازد. در چنین محیطی، پرسش درباره کافی بودن ممکن است بارها و بارها تکرار شود؛ کافی بودن ظاهر، توانایی، محبوبیت یا حتی میزان موفقیت.
هویت نوجوانی در آینه فضای مجازی
مائده سلیمی، روانشناس بالینی کودک و نوجوان با بیان اینکه نوجوانی دورهای است که فرد در آن بیش از هر زمان دیگری در حال شناخت خود، کشف تواناییها و ساختن تصویری از آینده خویش است، به خبرنگار مجله آرونو میگوید: در این مرحله، نگاه دیگران و بازخورد محیط میتواند نقش مهمی در شکلگیری هویت داشته باشد. امروز بخش قابل توجهی از این بازخوردها در فضایی شکل میگیرد که نوجوانان به صورت مداوم با تصاویر، سبک زندگی و موفقیتهای دیگران مواجهاند و شبکههای اجتماعی به یکی از مهمترین محیطهای اجتماعی نسل جدید تبدیل شده و در کنار فرصتهای ارتباطی، زمینهای گسترده برای مقایسه نیز ایجاد کرده است.
وی با بیان اینکه نوجوان در فضای مجازی با مجموعهای از تصاویر انتخابشده از زندگی دیگران روبهرو میشود، میافزاید: مسئله اینجاست که این تصاویر تنها بخشی از واقعیت زندگی افراد را نمایش میدهند، اما ممکن است برای نوجوان به معیاری برای ارزیابی زندگی خودش تبدیل شوند و در نتیجه، فاصله میان زندگی واقعی و تصویری که از زندگی دیگران در فضای مجازی دیده میشود، میتواند بر برداشت نوجوان از خود و میزان رضایت او از شرایطش اثر بگذارد.
روانشناس بالینی کودک و نوجوان تصریح میکند: این مقایسه زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که نوجوان هنوز در حال شکل دادن به هویت مستقل خود است. او ممکن است برای پاسخ به پرسشهایی مانند «چه کسی هستم؟»، «چقدر موفقم؟» یا «دیگران درباره من چه فکر میکنند؟» به بازخورد محیط اطراف وابسته باشد. زمانی که معیارهای این ارزیابی از فضای مجازی دریافت میشوند، تعداد دنبالکنندگان، میزان توجه دیگران، ظاهر و سبک زندگی افراد میتواند به بخشی از معیارهای ارزشگذاری تبدیل شود و در چنین شرایطی، هویت فرد ممکن است بیش از آنکه بر شناخت تواناییها و علایق شخصی استوار باشد، تحت تأثیر تصویری قرار گیرد که تصور میکند باید برای جلب توجه دیگران ارائه دهد.
چگونه هویتی بسازیم که در آینه فضای مجازی گم نشود؟
سلیمی با بیان اینکه تأثیر این روند در حوزه تصویر بدنی نیز قابل مشاهده است و نوجوانان در معرض تصاویری قرار میگیرند که در بسیاری از موارد با استفاده از فیلترها، ویرایش تصاویر یا انتخابهای دقیق ساخته شده است، ادامه میدهد: تکرار این تصاویر میتواند استانداردهایی غیرواقعی درباره ظاهر ایجاد کند و فاصله میان تصور فرد از بدن خود و تصویری که مطلوب میداند را افزایش دهد. نارضایتی از ظاهر، کاهش اعتمادبهنفس و حساسیت بیشتر نسبت به قضاوت دیگران از جمله پیامدهایی هستند که میتوانند در این شرایط اهمیت پیدا کنند.
وی میگوید: مسئله فقط به محتوای شبکههای اجتماعی محدود نمیشود و ویژگیهای فردی، شرایط خانوادگی و نوع رابطه نوجوان با والدین و همسالان نیز اهمیت دارد. نوجوانی که از حمایت عاطفی و احساس ارزشمندی برخوردار است، ممکن است در برابر فشار مقایسه مقاومت بیشتری داشته باشد و در مقابل، نبود گفتوگوی خانوادگی، فشار برای موفقیت یا تجربه طرد شدن از سوی همسالان میتواند اثر مقایسههای مجازی را تشدید کند و به همین دلیل، مواجهه با این مسئله نیازمند توجه همزمان به محیط دیجیتال و شرایط واقعی زندگی نوجوان است.
روانشناس بالینی کودک و نوجوان با بیان اینکه مسئله اصلی حذف نوجوانان از فضای مجازی نیست، بلکه آموزش شیوه مواجهه آگاهانه با آن است، اضافه میکند: نوجوان باید بتواند میان تصویری که از زندگی دیگران ارائه میشود و واقعیت زندگی آنها تفاوت قائل شود و ارزش خود را تنها بر اساس تأیید یا قضاوت دیگران تعریف نکند. تقویت سواد رسانهای، گفتوگوی خانوادگی، حمایت عاطفی و ایجاد فرصت برای تجربه موفقیتهای واقعی میتواند به نوجوان کمک کند هویتی مستقلتر و تصویری متعادلتر از خود شکل دهد؛ هویتی که در آینه فضای مجازی گم نشود.
وقتی زندگی دیگران معیار زندگی میشود
فاطمه رضازاده، روانشناس و مشاور کودک و نوجوان با بیان اینکه هر روز هزاران تصویر از زندگی انسانهای دیگر از صفحه تلفن همراه عبور میکند و برای یک بزرگسال، تشخیص فاصله میان واقعیت و نمایش مجازی ممکن است آسانتر باشد، اما برای کودکی که در سالهای شکلگیری شخصیت و هویت خود قرار دارد، این تصاویر میتوانند به معیارهایی جدی برای سنجش خود تبدیل شوند، به خبرنگار مجله آرونو میگوید: از همین رو مقایسه اجتماعی در فضای مجازی به یکی از مسائل قابل توجه در سلامت روان کودکان و نوجوانان تبدیل شده است.
وی با بیان اینکه مقایسه به خودی خود پدیدهای تازه نیست و نوجوانان در گذشته نیز خود را با دوستان، همکلاسیها یا اعضای خانواده مقایسه میکردند، اما تفاوت امروز در گستردگی و استمرار این مواجهه است، میافزاید: نوجوان دیگر تنها با چند نفر از اطرافیان خود مقایسه نمیکند، بلکه در طول روز میتواند زندگی صدها یا هزاران نفر را مشاهده کند. این مواجهه گسترده ممکن است تصویری غیرواقعی از میزان موفقیت، زیبایی، محبوبیت و حتی شادی دیگران ایجاد کند و نوجوان را با این تصور مواجه سازد که از استانداردی عمومی عقب مانده است.
روانشناس و مشاور کودک و نوجوان با بیان اینکه تداوم چنین مقایسهای میتواند بر سلامت روان اثر بگذارد، تصریح میکند: نوجوانی که به طور مداوم خود را در موقعیت پایینتر از دیگران میبیند، ممکن است احساس ناکافی بودن، نارضایتی از خود یا نگرانی درباره قضاوت دیگران را تجربه کند. در برخی موارد نیز تلاش برای رسیدن به تصویری که در فضای مجازی مطلوب تلقی میشود، میتواند فشار بیشتری ایجاد کند. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که نوجوان هنوز مهارتهای لازم برای مدیریت احساسات و تفکیک میان واقعیت و نمایش رسانهای را به طور کامل کسب نکرده باشد.
مقایسه بر احساس تعلق و روابط اجتماعی نیز اثرگذار است
رضازاده ادامه میدهد: یکی دیگر از ابعاد این مسئله، وابستگی به بازخورد دیگران است و پسندیدن، نظر دادن، تعداد دنبالکنندگان و میزان دیده شدن محتوا میتواند برای برخی نوجوانان به شاخصی از محبوبیت تبدیل شود. در چنین شرایطی، یک واکنش منفی یا حتی دریافت نکردن توجه مورد انتظار ممکن است تأثیر قابل توجهی بر احساس ارزشمندی نوجوان داشته باشد. اگر ارزش فرد به صورت مستمر با میزان توجهی که در فضای مجازی دریافت میکند سنجیده شود، سلامت روان او میتواند در معرض نوسانات مداوم قرار گیرد.
وی با بیان اینکه مقایسه در فضای مجازی تنها بر فرد تأثیر نمیگذارد و میتواند روابط میان نوجوانان را نیز تغییر دهد، میگوید: رقابت برای دیده شدن، برخورداری از ظاهر یا امکانات خاص و تلاش برای قرار گرفتن در جمعهای محبوب میتواند روابط همسالان را تحت تأثیر قرار دهد. در این میان، نوجوانانی که احساس میکنند با معیارهای رایج فاصله دارند، ممکن است از برخی جمعها فاصله بگیرند یا احساس طردشدگی کنند، بنابراین مقایسه اجتماعی میتواند علاوه بر تصویر فرد از خودش، بر احساس تعلق و روابط اجتماعی او نیز اثرگذار باشد.
روانشناس بالینی کودک و نوجوان اضافه میکند: با وجود این، نمیتوان فضای مجازی را تنها عامل مشکلات روانی نوجوانان دانست و خانواده، مدرسه، روابط دوستانه، ویژگیهای فردی و شرایط اجتماعی نیز در شکلگیری سلامت روان نقش دارند. آنچه اهمیت دارد، فراهم کردن محیطی است که نوجوان بتواند در آن ارزشمندی خود را مستقل از میزان توجه و تأیید دیگران تجربه کند. آموزش سواد رسانهای، تقویت گفتوگوی والدین با فرزندان و ایجاد فرصت برای ارتباطات واقعی و تجربه موفقیتهای خارج از فضای مجازی، میتواند به نوجوان کمک کند تا در عصر مقایسه، تصویر خود را بر اساس واقعیت زندگی و تواناییهایش بسازد.
هیچ نوجوانی نباید برای شناخت ارزش خود، مدام به زندگی دیگران نگاه کند، با این حال در جهانی که تصاویر و روایتهای دیگران با فاصلهای کوتاه روی صفحه تلفن همراه ظاهر میشوند، فاصله گرفتن از مقایسه به مهارتی آموختنی تبدیل شده است. نوجوان بیش از آنکه به حذف کامل این مواجهه نیاز داشته باشد، به توانایی تحلیل و درک آنچه میبیند نیاز دارد.
در این میان، خانواده میتواند نخستین محیطی باشد که در آن ارزشمندی کودک و نوجوان از نتیجه امتحان، ظاهر، محبوبیت یا میزان موفقیت جدا شود. گفتوگویی که در آن نوجوان بتواند بدون ترس از سرزنش درباره احساسات، نگرانیها و تجربههای خود صحبت کند، میتواند نقش مهمی در شکلگیری تصویری باثباتتر از خود داشته باشد.
مدرسه نیز تنها محل آموزش دروس نیست و میتواند در شکلگیری نگرش نوجوان نسبت به خود و دیگران اثرگذار باشد. آموزش سواد رسانهای، گفتوگو، مقابله با قلدری و طرد اجتماعی و ایجاد محیطی که در آن تفاوتها پذیرفته شوند، میتواند نوجوانان را برای مواجهه سالمتر با فشارهای اجتماعی و رسانهای آماده کند.
دنیای مجازی قرار نیست از زندگی نسل جدید حذف شود، بنابراین مسئله اصلی، ساختن نسلی است که در این دنیا بتواند خودش را گم نکند. نوجوانی که بداند هر تصویری تمام واقعیت نیست، هر موفقیتی معیار ارزش انسان نیست و دیده نشدن به معنای بیارزش بودن نیست، فرصت بیشتری برای ساختن هویتی مستقل خواهد داشت. شاید مهمترین مهارت در عصر مقایسه، توانایی دیدن دیگران بدون فراموش کردن خود باشد.
