به گزارش خبرگزاری مجله آرونو، دوران دفاع مقدس، تنها روایت سنگرها و میدانهای نبرد نیست؛ روایت مردمی است که در سالهای جنگ، هر کدام به اندازه توان و جایگاه خود سهمی در دفاع از کشور بر عهده گرفتند. در میان این روایت بزرگ، نام دانشآموزان جایگاهی ویژه دارد؛ نوجوانانی که در سالهای جنگ تحمیلی، در کنار تحصیل و زندگی روزمره، با واقعیتی به نام جنگ روبهرو شدند و بخشی از آنها در فعالیتهای دفاعی و پشتیبانی از جبههها مشارکت کردند.
برای بسیاری از آنها، جنگ مفهومی دور و ناشناخته نبود و اخبار جبهه، حضور رزمندگان در شهرها، اعزام نیروها و حالوهوای خانوادههایی که چشمانتظار عزیزانشان بودند، بخشی از زندگی اجتماعی آن روزها را شکل میداد. مدرسه نیز از این فضای عمومی جدا نبود و دانشآموزان کنار درس و کتاب، با مفهوم مسئولیت اجتماعی و دفاع از کشور آشنا میشدند.
نوجوانی که نامش با یک نسل گره خورد
در میان دانشآموزان دوران دفاع مقدس، نام شهید محمدحسین فهمیده بیش از همه در حافظه عمومی جامعه ایران ماندگار شده است. او که در شمار نوجوانان حاضر در روزهای جنگ بود، به نمادی از حضور و ایثار نوجوانان در دفاع مقدس تبدیل شد و نامش سالهاست در مناسبتهای مربوط به نوجوانان و دانشآموزان گرامی داشته میشود.
اهمیت نام فهمیده تنها به زندگی یک نوجوان محدود نمیشود؛ روایت او در حافظه فرهنگی ایران به نمادی از نسلی تبدیل شده است که در شرایط جنگ، خود را از سرنوشت کشور جدا نمیدید و از همینرو، نام او در طول دهههای پس از جنگ نیز در کتابهای درسی، برنامههای فرهنگی و روایتهای مربوط به دفاع مقدس تکرار شده است؛ روایتی که بیش از هر چیز، بر مسئولیتپذیری و ایثار نوجوانان آن دوره تأکید دارد.
دانشآموزانی که فقط تماشاگر نبودند
حضور دانشآموزان در دوران دفاع مقدس را نباید فقط در حضور برخی نوجوانان در مناطق جنگی خلاصه کرد. بخش مهمی از نقش آنان در پشت جبهه شکل گرفت؛ جایی که مدارس، خانوادهها و گروههای مردمی برای پشتیبانی از رزمندگان و کمک به جبههها مشارکت میکردند.
جمعآوری کمکهای مردمی، فعالیتهای فرهنگی و همراهی با برنامههای پشتیبانی از جبهه، بخشی از تجربه دانشآموزان آن دوران بود. آنان در سن و شرایطی متفاوت از نسل امروز، با مفهوم همدلی اجتماعی روبهرو شدند و دریافتند که دفاع از کشور تنها در میدان جنگ معنا پیدا نمیکند؛ گاهی یک کمک کوچک، یک فعالیت جمعی یا همراهی با خانواده یک رزمنده نیز بخشی از همین مسئولیت بود.
مدرسه؛ سنگر دیگری در روزهای جنگ
مدرسهها در سالهای دفاع مقدس، بخشی از فضای اجتماعی پشتیبان جبههها بودند. دانشآموزان در کنار معلمان و خانوادهها در فعالیتهای مختلف فرهنگی و پشتیبانی مشارکت میکردند و همین حضور، پیوند میان محیط آموزشی و فضای عمومی جامعه را پررنگتر میکرد.
در این میان، معلمان نیز نقش مهمی در انتقال مفاهیم مسئولیت، همبستگی و دفاع از کشور به دانشآموزان داشتند. مدرسه در آن سالها تنها محل آموزش کتابهای درسی نبود؛ بخشی از زندگی اجتماعی نسلی بود که جنگ را از نزدیک لمس میکرد؛ شاید به همین دلیل است که خاطرات مدرسههای آن دوران، امروز نیز بخشی از روایتهای شفاهی دفاع مقدس را تشکیل میدهد.
«فهمیده بودن» یعنی فهم مسئولیت
وقتی از فهمیده بودن نوجوانان دفاع مقدس سخن میگوییم، شاید مهمترین معنای آن را بتوان در مفهوم مسئولیتپذیری جستوجو کرد. نوجوانانی که در آن دوره زندگی میکردند، با شرایطی روبهرو بودند که از آنها تصمیمها و واکنشهایی متفاوت میطلبید. برخی در جبهه حضور یافتند و برخی پشت جبهه به یاریرسانی پرداختند، اما در هر دو صورت، خود را عضوی از جامعهای میدانستند که با یک بحران بزرگ روبهرو بود.
البته نوجوانان آن دوران نیز همچون هر نسل دیگری، زندگی، علاقهها و آرزوهای خود را داشتند. همین وجه انسانی است که روایت آنان را تأثیرگذارتر میکند؛ نوجوانانی که در کنار رؤیاهای شخصی، با واقعیتی بزرگتر از زندگی خود روبهرو شدند و برخی از آنان در مسیر دفاع از کشور به شهادت رسیدند.
ایثار فقط یک تصویر از جبهه نیست
اگر تمام مفهوم ایثار دانشآموزان را تنها به تصویر نوجوانی در لباس رزم محدود کنیم، بخش مهمی از این تاریخ را نادیده گرفتهایم. دفاع مقدس در کنار میدانهای جنگ، به شبکهای گسترده از خانوادهها، مدارس و گروههای مردمی نیز متکی بود و دانشآموزان در این فضای اجتماعی نقشهایی متفاوت بر عهده داشتند.
این نگاه، تصویر کاملتری از آن دوران ارائه میدهد؛ تصویری که در آن دانشآموزی میتوانست با کمک به فعالیتهای پشتیبانی، حضور در برنامههای فرهنگی یا همراهی با خانواده و جامعه، سهمی در فضای عمومی دفاع مقدس داشته باشد و تاریخ دانشآموزان دفاع مقدس را باید مجموعهای از روایتهای گوناگون دانست.
نامهایی که از دفتر مدرسه به دفتر تاریخ رفتند
سالها گذشته است، اما نام دانشآموزانی که از خود برای وطن و هموطن گذشتند، همچنان در یادها باقی است. شهید محمدحسین فهمیده شناختهشدهترین نماد این نسل است، اما در کنار او، شمار زیادی از دانشآموزان نیز در شمار شهدای دفاع مقدس قرار دارند.
یاد این شهدای گرانقدر زمانی معنا و ماندگاری بیشتری پیدا میکند که زندگی واقعی آنها روایت شود؛ اینکه چه کسانی بودند، در چه خانوادهای رشد کردند، چه آرزوهایی داشتند و چگونه روزهای جنگ مسیر زندگی آنان را تغییر داد.
از نسل فهمیده تا نسل امروز
نسل امروز میتواند همان روحیه مسئولیتپذیری را در میدانهای متناسب با زمان خود دنبال کند؛ در علم و دانش، فرهنگ، خدمت اجتماعی، کمک به دیگران و تلاش برای پیشرفت کشور. اگر نوجوان دیروز در شرایط جنگی مسئولیت خود را در دفاع میدید، نوجوان امروز میتواند مسئولیت خود را در ساختن آیندهای بهتر جستوجو کند.
بازخوانی خاطرات دانشآموزان دفاع مقدس، بیش از هر چیز نیازمند روایتهایی دقیق است و همین نگاه است که میتواند فاصله نسل امروز با آن دوران را کمتر کند. وقتی از یک دانشآموز شهید سخن میگوییم، در واقع از نوجوانی سخن میگوییم که زمانی پشت همان نیمکتهایی مینشست که امروز دانشآموزان دیگری پشت آن مینشینند؛ نوجوانی که کتاب و دفتر داشت، دوست و همکلاسی داشت و آیندهای را تصور میکرد که جنگ مسیر آن را تغییر داد.
مشقی که هنوز ادامه دارد
دانشآموزان دوران دفاع مقدس بخشی از تاریخ اجتماعی ایران را ساختهاند؛ نسلی که در سالهای جنگ، در جبهه یا پشت جبهه، به شیوههای گوناگون با شرایط زمانه خود همراه شد و برخی از آنان به شهادت رسیدند و نام شهید محمدحسین فهمیده نیز در میان این روایتها، به نمادی ماندگار از حضور نوجوانان در دفاع مقدس تبدیل شده است.
امروز که سالها از آن روزها گذشته، شاید مهمترین وظیفه نسل جدید، شناخت درست تاریخ باشد؛ شناخت نسلی که در روزگار خود با مسئولیتهایی دشوار روبهرو شد. زنگ مدرسهها هنوز به صدا درمیآید، دفترها هنوز ورق میخورند و دانشآموزان هنوز از آینده مینویسند، اما در گوشهای از حافظه این سرزمین، نام نوجوانانی باقی مانده است که مشق زندگیشان را در روزهای سخت تاریخ نوشتند و بخشی از صفحات دفاع مقدس ایران را با نام خود ماندگار کردند.
