به گزارش خبرگزاری مجله آرونو، در هر نظام حقوقی، عدالت زمانی معنا پیدا میکند که همه افراد، صرفنظر از موقعیت مالی یا اجتماعی آنها، امکان دفاع از حقوق خود را داشته باشند. اگر دسترسی به وکیل تنها به توان پرداخت حقالوکاله وابسته باشد، بخشی از جامعه از چرخه دادرسی منصفانه حذف میشوند و به همین دلیل، اصل دسترسی برابر به عدالت یکی از ارکان اساسی قانونمداری به شمار میرود و سازوکارهای حمایتی مختلفی برای تحقق آن پیشبینی شده است.
در نظام حقوقی کشور نیز این اصل ریشه در مبانی قانونی دارد و بر اساس اصول مختلف قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، حق داشتن وکیل در دادگاهها به رسمیت شناخته شده و سلب این امکان، جز در موارد استثنایی، مجاز نیست و این تأکید نشان میدهد که قانونگذار، دفاع تخصصی را بخشی جداییناپذیر از دادرسی عادلانه میداند.
گاهی اوقات شرایط مختلف باعث میشود که برخی افراد توانایی انتخاب وکیل خصوصی را نداشته باشند و هزینههای دادرسی، پیچیدگی فرایندهای قضایی و طولانی بودن رسیدگیها میتواند برای افراد کمدرآمد چالشبرانگیز باشد و در چنین شرایطی، اگر سازوکار حمایتی وجود نداشته باشد، توازن میان طرفین دعوا از بین میرود و احتمال تضییع حق افزایش مییابد.
برای جلوگیری از این اتفاق، نهادهای حرفهای و رسمی در ساختار قضایی کشور نقشآفرینی میکنند که از جمله مهمترین آنها کانون وکلای دادگستری است که علاوه بر ساماندهی امور وکلا، در حوزه ارائه خدمات حمایتی حقوقی نیز وظایفی بر عهده دارد. این نهاد با تکیه بر مسئولیت اجتماعی حرفه وکالت، زمینه بهرهمندی افراد نیازمند از خدمات تخصصی را فراهم میکند.
در کنار آن، ساختار قضایی کشور تحت نظارت قوه قضاییه نیز در مواردی مستقیم در تعیین وکیل برای اشخاص ورود میکند، به ویژه در دعاوی کیفری که آزادی، حیثیت یا حتی جان افراد در معرض خطر است، حضور وکیل اهمیتی دوچندان پیدا میکند و قانونگذار برای برخی جرایم، داشتن وکیل را الزامی دانسته است.
معاضدت قضایی به چه معنا است؟ / نهادهای وکالت تسخیری و معاضدتی با هدف تضمین حق دفاع و دسترسی همگانی به عدالت پیشبینی شده است
امیرحسین ایمانپور، حقوقدان و پژوهشگر حوزه حقوق خصوصی با بیان اینکه در نظام حقوقی، معاضدت قضایی به معنای ارائه خدمات حقوقی رایگان یا نیمهرایگان توسط کانون وکلا یا مراکز حقوقی به افراد نیازمند است، به خبرنگار مجله آرونو میگوید: وکیل معاضدتی به وکیلی گفته میشود که از سوی کانون وکلای دادگستری یا مرکز وکلای قوه قضائیه، در دعاوی حقوقی برای اشخاصی که به علت نداشتن تمکن مالی قادر به انتخاب وکیل و پرداخت حقالوکاله نیستند، تعیین میشود تا از حقوق آنان در مراجع قضایی دفاع کند.
وی میافزاید: وکیل تسخیری نیز به وکیلی اطلاق میشود که به موجب تکلیف مقرر در قوانین آیین دادرسی کیفری و با تصمیم مقام قضایی(مواد ۱۹۰ و ۳۴۸ قانون آیین دادرسی کیفری) در راستای تضمین حق دفاع و رعایت اصول دادرسی عادلانه، برای متهم فاقد تمکن مالی یا در جرایم مهم و خاص، تعیین و مکلف به دفاع مؤثر از حقوق وی در تمام مراحل رسیدگی میشود.
حقوقدان و پژوهشگر حوزه حقوق خصوصی با اشاره به اینکه نهادهای وکالت تسخیری و وکالت معاضدتی هر دو با هدف تضمین حق دفاع و دسترسی همگانی به عدالت پیشبینی شده است، تصریح میکند: از حیث مبنای قانونی، مرجع تعیین، قلمرو کاربرد، نحوه درخواست و آثار حقوقی دارای تفاوتهای ماهوی و شکلی هستند که تبیین آنها از منظر حقوقی ضروری است.
ایمانپور با بیان اینکه وکیل معاضدتی نهادی است که ریشه در قواعد معاضدت قضایی در دعاوی حقوقی دارد و در دعاوی حقوقی قابل استفاده است، ادامه میدهد: طابق مقررات قانون وکالت و آییننامه لایحه استقلال کانون وکلای دادگستری، اشخاصی که توانایی پرداخت حقالوکاله را ندارند میتوانند از کانون وکلای دادگستری یا مرکز وکلای قوه قضائیه درخواست تعیین وکیل کنند تا از حقوق آنان در دعاوی مدنی، خانوادگی یا مالی دفاع شود.
وکیل تسخیری چه کاربردی دارد؟ / تفاوتهای میان وکیل تسخیری و وکیل معاضدتی
حقوقدان و پژوهشگر حوزه حقوق خصوصی با بیان اینکه در این شرایط، ابتکار عمل با شخص ذینفع است و نهاد کانون وکلا در راستای ایفای وظیفه اجتماعی خود، وکیلی را به طور رایگان یا با هزینه حداقلی تعیین میکند، میگوید: در مقابل، وکیل تسخیری نهادی است که در قلمرو دادرسی کیفری و به منظور تضمین حق دفاع متهم در جرایم مهم پیشبینی شده است و بر اساس مقررات قانون آیین دادرسی کیفری، در جرایمی که مجازاتهای سنگین مانند سلب حیات یا حبس ابد دارند، چنانچه متهم وکیل معرفی نکند، دادگاه مکلف است برای او وکیل تسخیری تعیین کند.
ایمانپور با بیان اینکه در این شرایط تعیین وکیل نه مبتنی بر درخواست متهم، بلکه ناشی از تکلیف قانونی مرجع قضایی و در راستای حفظ نظم عمومی و تضمین دادرسی منصفانه است، اضافه میکند: این دو از حیث مرجع تعیین نیز متفاوت است و وکیل معاضدتی توسط کانون وکلای دادگستری و گاهی نیز مرکز وکلای قوه قضائیه و در چارچوب نهاد معاضدت تعیین میشود، در حالی که وکیل تسخیری مستقیم از سوی دادگاه رسیدگیکننده انتخاب و منصوب میشود.
وی میافزاید: همچنین از منظر تأمین هزینهها، در وکیل معاضدتی هزینهها از محل صندوق معاضدت کانون یا به صورت رایگان تأمین میشود، اما در وکیل تسخیری، حقالوکاله وکیل توسط دولت پرداخت میشود و میتوان گفت که وکیل معاضدتی جلوهای از عدالت توزیعی در دعاوی حقوقی و حمایت از شهروندان بیبضاعت است، در حالی که وکیل تسخیری ابزاری برای تضمین حق دفاع و رعایت استانداردهای دادرسی عادلانه در فرایند کیفری محسوب میشود و به بیان دیگر، اولی مبتنی بر حمایت اجتماعی از اصحاب دعوا و دومی مبتنی بر الزامات نظم عمومی و حقوق دفاعی متهم است.
بررسی تفاوت وکیل تسخیری و معاضدتی از نظر تعریف، کاربرد، نحوه انتخاب، نوع دعاوی و مسئولیتها
پریا آراسته، حقوقدان، کارشناس حقوقی و پژوهشگر حوزه حقوق با بیان اینکه در نظام قضایی وکیل تسخیری و وکیل معاضدتی هر دو نهادهایی هستند که برای تضمین دسترسی افراد نیازمند به حمایت حقوقی پیشبینی شده است، اما از نظر تعریف، کاربرد، نحوه انتخاب، نوع دعاوی و مسئولیتها تفاوتهای مهمی دارند، به خبرنگار مجله آرونو میگوید: وکیل تسخیری، وکیلی است که دادگاه برای دفاع از فرد متهم در پروندههای کیفری تعیین میکند، به ویژه زمانی که شخص توان مالی برای داشتن وکیل مستقل ندارد یا در وضعیت قانونی الزام به داشتن وکیل وجود دارد.
وی با بیان اینکه این وکیل باید در دادگاه حضور یابد، از حقوق متهم دفاع کند و مانند وکیل خصوصی وظایف حرفهای خود را انجام دهد، اما هزینه او توسط قوه قضاییه پرداخت میشود، میافزاید: وکیل معاضدتی نیز نوعی وکیل است که برای کمک به افراد کمدرآمد یا نیازمند در امور حقوقی تعیین میشود و بر خلاف وکیل تسخیری، وکالت معاضدتی میتواند در دعاوی حقوقی و مدنی یا سایر موضوعات غیرکیفری نیز به افراد ارائه شود.
حقوقدان، کارشناس حقوقی و پژوهشگر حوزه حقوق با بیان اینکه این خدمات به طور معمول توسط کانون وکلای دادگستری یا مرکز وکلا و با توجه به درخواست و شرایط مالی درخواستکننده فراهم میشود، تصریح میکند: وکیل تسخیری به طور معمول مستقیم از سوی دادگاه تعیین میشود، به ویژه در پروندههای کیفری که حضور وکیل برای دفاع ضروری است و متهم یا نمیتواند وکیل انتخاب کند یا از پس هزینه آن برنمیآید.
وکیل معاضدتی چه کاربردی دارد؟ / شباهت میان وکیل تسخیری و وکیل معاضدتی
آراسته با اشاره به اینکه انتخاب وکیل معاضدتی بیشتر از سوی کانون وکلا یا مرکز قوه قضائیه انجام میشود و ممکن است به درخواست فرد نیازمند خدمات حقوقی انجام شود، ادامه میدهد: یکی از کلیدیترین تفاوتها میان این دو نوع وکالت در نوع پروندههایی است که در آنها فعالیت میکنند؛ وکیل تسخیری بیشتر در پروندههای کیفری برای دفاع از متهم به کار گرفته میشود، در حالی که وکیل معاضدتی میتواند در دعاوی حقوقی و مدنی مانند اختلافات مالی، خانوادگی یا قراردادها نیز به افراد کمک کند.
وی با بیان اینکه هر دو نهاد با هدف تضمین عدالت و دسترسی برابر به مشاوره و دفاع حقوقی برای افرادی که منابع مالی کافی ندارند ایجاد شده است، میگوید: وکیل تسخیری بیشتر به کمک متهمان در نظام کیفری میآید تا از تضییع حقوق آنها جلوگیری کند، در حالی که وکیل معاضدتی هدفش ارائه کمک گستردهتر حقوقی به اقشار کمدرآمد در همه زمینههای دادخواهی است.
حقوقدان، کارشناس حقوقی و پژوهشگر حوزه حقوق با بیان اینکه از نظر شباهت، هر دو نوع وکالت برای حمایت از حقوق افراد فاقد تمکن مالی طراحی شده و وظیفه اصلی آنها کمک به موکل در فرایند حقوقی است، بدون اینکه شخص هزینه کامل وکیل خصوصی را پرداخت کند، اضافه میکند: همچنین هر دو نوع وکیل باید دارای پروانه معتبر و دارای مسئولیت حرفهای در برابر موکل و دادگاه باشند.
به طور کلی، نظام حقوقی برای تضمین حق دفاع، دو مسیر حمایتی متفاوت، اما همهدف را پیشبینی کرده است که از درون نهادهای صنفی وکالت و با محوریت حمایت از افراد کمبضاعت شکل میگیرد یا مستقیم از سوی دادگاه و در چارچوب الزامات دادرسی کیفری اعمال میشود و هر دو مسیر برای کمک به افراد کمتوان مالی طراحی شده است، اما از نظر مبنا، سازوکار اجرا و حوزه کاربرد یکسان نیستند.
درک این تفاوتها اهمیت زیادی دارد، زیرا بسیاری از افراد این دو عنوان را به اشتباه به جای یکدیگر به کار میبرند و این در حالی است که یکی از این سازوکارها بیشتر با مفهوم الزام قانونی در دفاع کیفری گره خورده و دیگری با حمایت حقوقی از اشخاص نیازمند در طیف گستردهتری از دعاوی مرتبط است و اشتراک ظاهری آنها، باعث ایجاد ابهام میشود.
از همین رو، برای فهم دقیقتر جایگاه هر یک در ساختار دادرسی، لازم است به صورت مشخص به تعریف، شرایط تعیین، حوزه فعالیت و شباهتها و تفاوتهای این دو نهاد پرداخته شود و بررسی دقیق و مقایسهای وکیل تسخیری و وکیل معاضدتی که هر کدام نقشی ویژه در تضمین عدالت و تحقق حق دفاع ایفا میکنند، ضروری به شمار میرود.
در تکمیل مباحث بیان شده، میتوان گفت وکیل تسخیری وکیلی است که در چارچوب مقررات آیین دادرسی کیفری و با تصمیم دادگاه، برای دفاع از متهمی که توانایی انتخاب وکیل ندارد یا در جرایمی که حضور وکیل الزامی است تعیین میشود و حقالزحمه او طبق ضوابط قانونی پرداخت میشود و در مقابل، وکیل معاضدتی وکیلی است که بنا بر مقررات حمایتی و از طریق نهادهایی مانند کانون وکلای دادگستری برای اشخاص کمبضاعت در دعاوی حقوقی یا در مواردی کیفری معرفی میشود تا امکان پیگیری و استیفای حق برای آنان فراهم شود، بدون اینکه مکلف به پرداخت کامل هزینههای متعارف وکالت باشند.
