به گزارش خبرگزاری مجله آرونو، تحولات فناوری در دهههای اخیر، به ویژه گسترش اینترنت، ساختارهای سنتی حقوقی را با چالشهای تازهای روبهرو کرده است که یکی از مهمترین این چالشها، نحوه حمایت از دستاوردهای فکری انسان در محیطی است که مرز جغرافیایی نمیشناسد و انتقال اطلاعات در آن با سرعتی بیسابقه انجام میشود و در چنین بستری، مفهوم مالکیت فکری وارد مرحلهای نوین میشود و نیازمند بازنگری و تبیین دقیقتر است.
مالکیت فکری بر این اصل استوار است که آفرینشهای ذهنی انسان مانند اموال مادی، شایسته حمایت و برخورداری از ضمانت اجراهای قانونی هستند. این حمایت، هم جنبه اقتصادی دارد و هم جنبه معنوی و از یکسو، پدیدآورنده حق بهرهبرداری مالی از اثر خود را دارد و از سوی دیگر، باید نام و هویت او به عنوان خالق اثر حفظ شود، اینترنت این حقوق را از بین نمیبرد، بلکه شیوه اعمال و حفاظت از آنها را پیچیدهتر میکند.
ویژگی اصلی فضای مجازی، سهولت تکثیر و انتشار محتوا است؛ در گذشته، انتشار یک کتاب یا اثر هنری مستلزم فرایندهای فیزیکی و هزینهبر بود، اما امروزه یک فایل دیجیتال میتواند در چند ثانیه در سطح جهانی توزیع شود و همین ویژگی، امکان نقض گسترده و سریع حقوق پدیدآورندگان را افزایش داده و اهمیت تدوین مقررات متناسب با محیط دیجیتال را برجسته ساخته است.
در سطح بینالمللی، نهادهایی مانند WIPO تلاش کردهاند با تنظیم معاهدات و چارچوبهای حقوقی، حمایت از مالکیت فکری را با شرایط عصر دیجیتال هماهنگ کنند. این تلاشها نشان میدهد که مسئله حمایت از آثار در اینترنت، تنها یک دغدغه ملی نیست، بلکه موضوعی جهانی بهشمار میآید.
دگرگونی ساختار سنتی مالکیت فکری با گسترش اینترنت / اگر یک اثر توسط هوش مصنوعی تولید شود، مالک آنچه کسی است؟
پریا آراسته، حقوقدان، کارشناس حقوقی و پژوهشگر حوزه حقوق با بیان اینکه گسترش اینترنت ساختار سنتی مالکیت فکری را دگرگون و مفاهیم کلاسیک را وارد مرحلهای تازه کرده است، به خبرنگار مجله آرونو میگوید: در گذشته، تکثیر آثار نیازمند ابزارهای فیزیکی و هزینهبر بود، اما در فضای دیجیتال هر کاربر میتواند با چند کلیک یک اثر را کپی و منتشر کند و همین سهولت، ضرورت بازتعریف شیوههای حمایت قانونی و تقویت ضمانت اجراها را دوچندان کرده است.
وی با بیان اینکه یکی از مباحث مهم در این حوزه، مسئولیت پلتفرمهای اینترنتی است، میافزاید: شبکههای اجتماعی، سایتهای اشتراک ویدئو و فروشگاههای آنلاین ممکن است میزبان محتوایی باشند که ناقض حقوق دیگران است. در بسیاری از نظامهای حقوقی، مقرراتی وضع شده که این پلتفرمها را موظف میکند در صورت اطلاع از نقض، محتوا را حذف یا دسترسی به آن را محدود کنند.
حقوقدان، کارشناس حقوقی و پژوهشگر حوزه حقوق با اشاره به اینکه موضوع دیگری که در سالهای اخیر اهمیت یافته، آثار تولیدشده توسط هوش مصنوعی است، تصریح میکند: پرسش اینجا است که اگر یک اثر هنری یا متنی توسط یک سامانه هوشمند ایجاد شود، مالک آنچه کسی است و این مسئله چالشهای تازهای برای حقوق مالکیت فکری در اینترنت ایجاد کرده و هنوز در بسیاری از کشورها پاسخ قطعی و یکسانی برای آن وجود ندارد.
ضرورت تعیین مرزی دقیق برای استفاده مجاز و نقض حق / اینترنت فرصتهای جدیدی برای کسب درآمد از آثار فکری فراهم کرده است
آراسته با بیان اینکه همچنین باید به تفاوت میان «استفاده مجاز» و «نقض حق» توجه کرد، ادامه میدهد: در برخی موارد، استفاده محدود از آثار دیگران برای اهداف آموزشی، پژوهشی یا نقد و بررسی میتواند مجاز باشد و این استثناها برای ایجاد تعادل میان حمایت از خالق اثر و گردش آزاد اطلاعات در جامعه پیشبینی شده است و تعیین مرز دقیق این موارد در فضای آنلاین که دسترسی گسترده و سریع وجود دارد، اهمیت ویژهای دارد.
وی با اشاره به اینکه در بعد اقتصادی، اینترنت فرصتهای جدیدی برای کسب درآمد از آثار فکری فراهم کرده است، میگوید: فروش آنلاین کتابهای الکترونیکی، موسیقی و دورههای آموزشی نمونههایی از بهرهبرداری مشروع از حقوق مالکیت فکری هستند و در عین حال، نبود فرهنگ صحیح استفاده از محتوا میتواند به کاهش انگیزه تولیدکنندگان و تضعیف صنایع خلاق منجر شود.
حقوقدان، کارشناس حقوقی و پژوهشگر حوزه حقوق با بیان اینکه آینده حقوق مالکیت فکری در اینترنت وابسته به ترکیبی از قانونگذاری هوشمند، همکاری بینالمللی و ارتقای آگاهی عمومی است، اضافه میکند: از آنجا که فضای مجازی مرز جغرافیایی نمیشناسد، هماهنگی میان کشورها و نهادهای بینالمللی اهمیت فراوانی دارد و بدون توجه به این موضوع، مقابله مؤثر با نقض حقوق در مقیاس جهانی دشوار خواهد بود و حقوق پدیدآورندگان در معرض تهدید باقی میماند.
حقوق مالکیت فکری به چه معنا است؟ / در فضای اینترنت نقض حقوق مالکیت فکری بسیار آسان رخ میدهد
زهرا عالیپور، حقوقدان، کارشناس و پژوهشگر حوزه حقوق با بیان اینکه حقوق مالکیت فکری در اینترنت به مجموعه قواعد و حمایتهای قانونی گفته میشود که از آثار فکری و خلاقانه منتشر شده در فضای مجازی حمایت میکند، به خبرنگار مجله آرونو میگوید: با گسترش فناوری اطلاعات و تبدیل اینترنت به بستر اصلی تولید و توزیع محتوا، ضرورت حمایت از حقوق پدیدآورندگان بیش از گذشته احساس میشود و هر اثر ادبی، هنری، علمی یا نرمافزاری که حاصل خلاقیت ذهن انسان باشد، حتی اگر به صورت دیجیتال منتشر شود، مشمول حمایت حقوقی است و انتشار آنلاین باعث از بین رفتن مالکیت آن نمیشود.
وی با بیان اینکه مالکیت فکری به طور کلی به دو شاخه اصلی شامل حقوق مؤلف و مالکیت صنعتی تقسیم میشود، میافزاید: حقوق مؤلف شامل آثاری مانند کتاب، مقاله، موسیقی، فیلم، عکس و نرمافزار است، در حالی که مالکیت صنعتی به موضوعاتی مانند اختراع، علامت تجاری و طرح صنعتی مربوط میشود و در سطح بینالمللی، سازمانهایی مانند WIPO چارچوبهای کلی حمایت از این حقوق را تدوین و بسیاری از کشورها قوانین خود را با این استانداردها هماهنگ کردهاند.
حقوقدان، کارشناس و پژوهشگر حوزه حقوق با بیان اینکه در فضای اینترنت، نقض حقوق مالکیت فکری بسیار آسانتر از فضای فیزیکی رخ میدهد، تصریح میکند: کپی و انتشار غیرمجاز آثار، دانلود و توزیع غیرقانونی فیلم و موسیقی، استفاده از تصاویر بدون اجازه صاحب اثر و تکثیر نرمافزارهای کرکشده از مصادیق رایج این نقضها هستند و سرعت انتشار اطلاعات در اینترنت باعث میشود که یک اثر در مدت کوتاهی در سطح گسترده پخش و کنترل آن برای صاحب اثر دشوار شود.
رعایت حقوق مالکیت فکری ضرورتی اخلاقی و اجتماعی است / حمایت از مالکیت فکری در فضای اینترنت جنبه اقتصادی و معنوی دارد
عالیپور با بیان اینکه از منظر حقوقی، حمایت از مالکیت فکری در اینترنت هم جنبه اقتصادی و هم جنبه معنوی دارد، ادامه میدهد: جنبه اقتصادی به حق بهرهبرداری مالی از اثر مربوط میشود و جنبه معنوی شامل حق انتساب اثر به پدیدآورنده و حفظ تمامیت آن است و در صورت نقض این حقوق، صاحب اثر میتواند از طریق مراجع قضایی درخواست جبران خسارت یا توقف انتشار غیرمجاز را مطرح کند.
وی با بیان اینکه در کشور نیز قوانین مرتبط با حمایت از آثار فکری وجود دارد که از جمله آنها میتوان به قانون حمایت از حقوق مؤلفان و مصنفان و هنرمندان اشاره کرد، میگوید: این قانون پیش از گسترش اینترنت تصویب شده، اما اصول آن نسبت به آثار دیجیتال نیز قابل اعمال است و مشکلاتی مانند ضعف نظارت، دشواری شناسایی متخلفان و پیچیدگیهای فنی، اجرای مؤثر این حقوق را در فضای مجازی با مشکلاتی مواجه کرده است.
حقوقدان، کارشناس و پژوهشگر حوزه حقوق اضافه میکند: رعایت حقوق مالکیت فکری در اینترنت نه تنها یک الزام قانونی، بلکه یک ضرورت اخلاقی و اجتماعی است و احترام به حقوق پدیدآورندگان موجب تقویت خلاقیت، نوآوری و تولید دانش در جامعه میشود و آگاهیبخشی عمومی و توسعه سازوکارهای حقوقی کارآمد میتواند نقش مهمی در کاهش نقض این حقوق و ایجاد فضای سالمتر در محیط دیجیتال ایفا کند.
اینترنت فرصتهای بیسابقهای برای خلاقیت و نوآوری فراهم کرده است و تولیدکنندگان محتوا میتوانند بدون واسطههای سنتی، آثار خود را به مخاطبان گسترده عرضه کنند. این تحول، ضمن تقویت اقتصاد دیجیتال، اهمیت تضمین امنیت حقوقی پدیدآورندگان را دوچندان میکند، چراکه فقدان حمایت مؤثر میتواند انگیزه تولید و سرمایهگذاری در حوزههای فرهنگی و فناوری را کاهش دهد.
چالش دیگر، تعادل میان حمایت از حقوق پدیدآورنده و حفظ دسترسی آزاد به اطلاعات است، جامعه نیازمند گردش دانش و امکان بهرهبرداری مشروع از آثار برای اهداف آموزشی، پژوهشی و انتقادی است، بنابراین نظام حقوقی باید بهگونهای طراحی شود که ضمن صیانت از حقوق خصوصی، منافع عمومی را نیز تأمین کند.
تفاوت قوانین کشورها در زمینه مالکیت فکری، اجرای حقوق در فضای اینترنت را پیچیدهتر کرده است و اثری که در یک کشور منتشر میشود، ممکن است در کشورهای دیگر نیز قابل دسترسی باشد و این موضوع مسائل مرتبط با صلاحیت قضایی و اجرای احکام را مطرح میکند و از این رو، همکاریهای بینالمللی در این حوزه اهمیتی بنیادین دارد.
حقوق مالکیت فکری در اینترنت بازتابی از تلاش نظامهای حقوقی برای سازگاری با واقعیتهای نوین فناوری است و شناخت دقیق مبانی این حقوق و چالشهای پیشرو، مقدمهای ضروری برای تحلیل ابعاد گوناگون آن بهشمار میآید و زمینه را برای بررسی تفصیلیتر مفاهیم، مصادیق و ضمانت اجراهای مرتبط فراهم میسازد.
