به گزارش خبرگزاری مجله آرونو، خواب این پدیدهای اسرارآمیز و حیاتی است که ذهن دانشمندان، پزشکان و فیلسوفان را به خود مشغول کرده است؛ از یک سو، روانشناسی مدرن آن را به عنوان یک فرایند پیچیده شناختی و عصبی برای پردازش اطلاعات و تنظیم هیجانات میشناسد و از سوی دیگر، طب سنتی آن را مظهر تعادل اخلاط و بازتابی از سلامت درونی بدن تفسیر میکند و این دو دیدگاه، اگرچه در زبان و متدولوژی با هم تفاوت دارند، اما در یک نکته مشترک هستند و خواب سالم را ستون فقرات سلامت روان و جسم میدانند و هرگونه آشفتگی در آن، هشداری برای اختلال در کل سیستم زندگی انسان محسوب میشود.
بررسی دقیقتر اختلالات خواب نشان میدهد که این مشکلات نمیتوانند تنها ناشی از عوامل فیزیولوژیک یا روانی به تنهایی باشند، بلکه پیوندی پیچیده میان ذهن، بدن و محیط وجود دارد. از منظر روانشناسی، استرسهای روزمره، افسردگی و اضطراب، سیستم هوشیاری را در شب فعال نگه میدارند و اجازه استراحت به مغز را نمیدهند و در مقابل، طب سنتی این وضعیت را نتیجه غلبه اخلاط نامتعادل، به ویژه صفرا و سودا، میداند که آرامش لازم برای خوابیدن را سلب میکنند و این تقاطع علم و تجربه، درک عمیقتری از ماهیت بیخوابی ارائه میکند.
یکی از موضوعات مشترک در هر دو رویکرد، نقش حیاتی معده و سیستم گوارش در کیفیت استراحت شبانه است؛ علم روانشناسی به تأثیر هورمونها و انتقالدهندههای عصبی گوارشی بر خواب اشاره دارد، در حالی که حکمای طب سنتی با صراحت هشدار میدهند که معده پر، خواب را میمیراند و پرخوری و مصرف غذاهای سنگین قبل از خواب، نه تنها باعث ناراحتی جسمی میشود، بلکه با ایجاد بخارات مزاحم در بدن و برهم زدن تعادل داخلی، مانع از ورود به مراحل عمیق خواب میشود و مدیریت تغذیه، پلی ارتباطی میان سلامت جسمی و آرامش روانی در شب است.
خواب سالم بازتابی از اخلاط چهارگانه است / نقش معده و سیستم گوارش بر کیفیت خواب
بهنام یوسفیان، پزشک و متخصص طب سنتی با بیان اینکه خواب به عنوان یکی از ارکان ششگانه حفظ سلامت شناخته میشود و اهمیتی همسنگ تغذیه و فعالیت بدنی دارد، به خبرنگار مجله آرونو میگوید: حکمای بزرگ طب سنتی معتقدند که خواب سالم، بازتابی از تعادل اخلاط چهارگانه (خون، صفرا، سودا و بلغم) در بدن است و زمان، کیفیت و مدت خواب باید بر اساس مزاج فرد تنظیم شود تا بدن فرصت کافی برای هضم غذا، بازسازی قوای حیاتی و دفع مواد زائد داشته باشد.
وی با بیان اینکه هرگونه اختلال در خواب، نشانهای از برهم خوردن تعادل مزاجی است که اگر درمان نشود، میتواند زمینهساز بیماریهای جدی جسمی و روانی شود، میافزاید: یکی از دلایل اصلی بیخوابی در طب سنتی، غلبه صفرا و سودا در بدن است و صفرای زیاد باعث گرمی و خشکی مغز میشود که منجر به بیقراری، رشکستن خواب و پریدن ناگهانی از خواب در نیمه شب میشود.
پزشک و متخصص طب سنتی با بیان اینکه سودای زیاد باعث سردی و خشکی شدید میشود که فرد را دچار افکار مزاحم، غم و اندوه میکند و مانع از آرامش ذهن برای به خواب رفتن میشود، تصریح میکند: درمان بیخوابی در طب سنتی با شناسایی مزاج فرد و اصلاح آن آغاز میشود و به عنوان مثال، برای افراد صفراوی مزاج، درمانهای خنککننده و برای افراد سوداوی، درمانهای مرطوبکننده و گرم تجویز میشود.
یوسفیان با بیان اینکه نقش معده و سیستم گوارش در کیفیت خواب در طب سنتی بسیار برجسته است، ادامه میدهد: همواره توصیه میشود که معده هنگام خواب سبک باشد، زیرا پر بودن معده و هضم ناقص غذا، بخارات ناخوشایندی تولید میکند که به مغز صعود میکند و باعث کابوس، بیقراری و خوابهای آشفته میشود، همچنین خوابیدن بلافاصله بعد از صرف غذای سنگین، باعث غلبه سردی و رطوبت در بدن میشود که منجر به خوابآلودگی بیش از حد در روز و بیخوابی در شب خواهد شد.
توصیههای طب سنتی برای بهبود کیفیت خواب / کدام گیاهان دارویی برای بیخوابی مفید است؟
وی با تأکید بر اینکه رعایت فاصله زمانی مناسب بین شام و خواب و مصرف غذاهای سبک و هضمآسان، از سادهترین راهکارها برای بهبود خواب است، میگوید: اصلاح سبک زندگی و رعایت قوانین طبیعت، دیگر راهکار اساسی است و توصیه میشود که خواب شب در تاریکی مطلق و سکوت انجام شود، زیرا نور و صدا مزاج را برهم میزنند و کیفیت استراحت را پایین میآورند.
پزشک و متخصص طب سنتی با بیان اینکه خوابیدن به پشت بهتر است و خوابیدن روی شکم مضر شناخته شده است، اضافه میکند: تعیین زمان مشخص برای خواب و بیداری به تنظیم ساعت بیولوژیک بدن کمک و سلامت روان و جسم را تضمین میکند و استفاده از گیاهان دارویی و ترکیبات طبیعی، بخش مهمی از درمان اختلالات خواب در طب سنتی است.
یوسفیان خاطرنشان میکند: گیاهانی مانند بادرنجبویه، اسطوخودوس، سنبلالطیب و گل سرخ به دلیل خواص آرامبخشی، ضداضطراب و تعدیلکنندگی مزاج، به طور گسترده استفاده میشوند و دمکرده این گیاهان یا استنشاق عطر آنها قبل از خواب، به آرامش اعصاب و تسهیل به خواب رفتن کمک میکند، همچنین مصرف مواد غذایی با طبع گرم و تر مانند انار و انجیر در شام، میتواند به بهبود کیفیت خواب، به ویژه در افراد سردمزاج کمک کند.
نقش اساسی خواب در ترمیم بافتها، تقویت سیستم ایمنی و تثبیت حافظه / دلایل بیخوابی چیست؟
فاطمه خدادادی، روانشناس بالینی با بیان اینکه خواب یکی از نیازهای حیاتی و فیزیولوژیک بدن انسان است که نقشی اساسی در ترمیم بافتها، تقویت سیستم ایمنی و تثبیت حافظه دارد، به خبرنگار مجله آرونو میگوید: خواب تنها یک فرایند بیولوژیک نیست، بلکه یک فعالیت روانی پیچیده است که بر سلامت روان و تعادل هیجانی فرد تأثیر میگذارد.
وی با بیان اینکه اختلالات خواب که شامل مشکلاتی مانند بیخوابی، خواب بیش از حد، آپنه خواب و اختلالات رفتاری مرتبط با خواب است، میتوانند عملکرد شناختی، خلقوخوی و کیفیت عمومی زندگی فرد را به شدت تحت الشعاع قرار دهند، میافزاید: یکی از شایعترین اختلالات، بیخوابی است که با دشواری در شروع خواب، حفظ آن یا بیدار شدن زودهنگام و احساس خستگی در روز مشخص میشود.
روانشناس بالینی با اشاره به اینکه اغلب بیخوابی ریشه در عوامل روانشناختی مانند استرس، اضطراب، افسردگی و نگرانیهای مداوم دارد، تصریح میکند: چرخه معیوب بیخوابی و اضطراب باعث میشود فرد با نزدیک شدن به زمان خواب، دچار تنش شود و ترس از نخوابیدن، خود مانع از خوابیدن او شود و این اختلال میتواند منجر به کاهش تمرکز، تحریکپذیری و در طولانیمدت بروز مشکلات جدیتر سلامت روان شود.
کابوس شبانه یا راه رفتن در خواب چه علتی دارد؟ / درمان اختلالات خواب نیازمند رویکردی چندوجهی است
خدادادی با بیان اینکه اختلالات خواب دیگری مانند آپنه انسدادی خواب نیز وجود دارد که در آن تنفس فرد در طول خواب به طور مکرر و برای لحظاتی قطع میشود، ادامه میدهد: اگرچه این اختلال بیشتر فیزیکی است، اما پیامدهای روانی شدیدی دارد که از جمله آنها میتوان به خستگی مزمن روزانه و افسردگی اشاره کرد.
وی با بیان اینکه اختلالاتی مانند کابوس شبانه یا رفتارهای غیرطبیعی در خواب مانند راه رفتن در خواب نیز میتوانند نشانهای از تعارضات درونی، تروماهای روحی یا استرسهای شدید باشند که نیاز به بررسی دقیق توسط متخصص روانشناسی دارند، میگوید: درمان اختلالات خواب اغلب نیازمند یک رویکرد چندوجهی است که ترکیبی از درمانهای دارویی و غیردارویی را شامل میشود.
روانشناس بالینی با بیان اینکه یکی از مؤثرترین روشهای درمانی در روانشناسی، درمان شناختی-رفتاری برای بیخوابی (CBT-I) است، اضافه میکند: این روش به بیماران کمک میکند تا باورها و افکار منفی درباره خواب را شناسایی کنند و تغییر دهند و رفتارهایی را که مانع خواب میشوند، اصلاح کنند.
محیط خواب و سبک زندگی، دیگر عامل تعیینکنندهای است که در هر دو مکتب مورد تأکید قرار گرفته است و علم روانشناسی بر اهمیت بهداشت خواب، حذف نور آبی ابزارهای دیجیتال و ایجاد محیطی تاریک و سکوت تأکید دارد تا ساعت بیولوژیک تنظیم شود. طب سنتی نیز با زبانی دیگر، بر خوابیدن در تاریکی مطلق، سکوت و رعایت جهت مناسب خواب تأکید میکند و معتقد است که هماهنگی با ساعات شب و روز و پرهیز از بیداری مفرط در طول شب، کلید حفظ تعادل حیاتی بدن است.
درمان اختلالات خواب نیز نیازمند نگاهی جامع و ترکیبی است که هم جنبههای روانشناختی و هم جنبههای مزاجی را در نظر بگیرد و رویکردهای مدرن درمانی مانند درمان شناختی-رفتاری (CBT-I) به تغییر باورهای منفی و اصلاح رفتارهای خواب میپردازند و در کنار این، طب سنتی با پیشنهاد اصلاح مزاج، استفاده از گیاهان دارویی آرامبخش مانند بادرنجبویه و اسطوخودوس و تغییر رژیم غذایی بر اساس طبع فرد، به بازگرداندن تعادل به بدن کمک میکند. ترکیب این روشها میتواند راهکاری جامع برای کسانی باشد که با چرخههای معیوب بیخوابی دست و پنجه نرم میکنند.
بعد پنهان و عمیقتر اختلالات خواب که کمتر به آن پرداخته میشود، ارتباط مستقیم آن با سلامت روح و معنویت است و علم روانشناسی به تأثیر معنویت و ذهنآگاهی در کاهش استرس و بهبود خواب پی برده است و طب سنتی نیز با قدمتی چند هزار ساله، معتقد است که غم، اندوه، خشم و دوری از یاد خدا، مایه آشفتگی روح و بیقراری در شب است و از این رو، توصیه به دعا، تلاوت قرآن، تفکر و بخشش، نه تنها یک توصیه اخلاقی، بلکه یک نسخه درمانی برای آرامش اعصاب و بازگشت خواب راحت است.
درک اختلالات خواب نیازمند گذار از نگاه تکبعدی به یک نگاه چندوجهی است که انسان را موجودی پیچیده متشکل از جسم، روان و روح ببیند و پیشگیری و درمان این اختلالات، مسیری است که نیازمند آگاهی، تغییر سبک زندگی و کمک متخصصان است تا افراد بتوانند دوباره لذت یک خواب عمیق و شیرین را تجربه کند و با انرژی کامل، به بیداری و فعالیت روزانه ادامه دهد.
