اساسا ایمنی در هر نوع آزمایشگاهی مسئله ای نیست که بتوان از آن چشم پوشی کرد یا به دلیل مدیریت هزینه ها از برخی موارد کنترل ایمنی استفاده نکرد. این موارد مستقیما با جان افراد حاضر در آزمایشگاه سروکار دارد. ضمن این که نهادهای نظارتی مربوطه به هر نوع آزمایشگاه، اجازه فعالیت آزمایشگاه را در صورتی که استانداردهای ایمنی را رعایت نکرده باشد، نخواهد داد. این موضوع موجب لطمه خوردن به اعتبار آزمایشگاه و مدیران نیز می شود.
انواع هودهای آزمایشگاهی شامل هود شیمی، انواع هود لامینار و میکروبی، کانوپی هود و هود بازویی هرکدام با کاربردهای مختلف اما به هدف ایجاد شرایط ایمن برای کاربران آزمایشگاه ها طراحی و تولید شده اند. بارها این سوال از طرف برخی خریداران مطرح شده است که آیا تفاوتی دارد به جای هود لامینار از هود شیمی که قیمت کمتری نسبت به هود لامینار دارد استفاده کنیم؟ یا نمی توان برای چند کاربرد مختلف فقط یک نوع هود خریداری کرد؟ این ها سوالات رایجی هستند که شرکت های تولید و تامین کننده تجهیزات آزمایشگاهی اغلب به خاطر حفظ بودجه توسط خریداران با آن مواجه می شوند.
پاسخ به این سوال یک خیر قاطع است. در دنیای حساس تجهیزات آزمایشگاهی، اگر ضرورت ساخت دستگاهی احساس نمی شد، قطعا مهندسان وقت و انرژی ای برای ساخت آن دستگاه هدر نمی دادند. درست است که هر دو هود آزمایشگاهی محسوب می شوند، اما هرکدام کاربری خاصی دارند که اگر در شرایط درستی از آن ها استفاده نشود، قطعا منجر به خطر انداختن جان پرسنل آزمایشگاه می شود.
هود شیمی چه دستگاهی است و چه کاربردی دارد؟
به ساده ترین بیان ممکن، هدف از ساخت و استفاده از هود شیمی در آزمایشگاه این است که هیچ گونه بخارات مواد شیمیایی و سمی در فضای آزمایشگاه پخش نشود.
در واقع هود شیمیایی استاندارد یک فضایی را در اختیار کاربر قرار می دهد که بدون نگرانی بابت بخارات مواد خورنده مانند برخی اسیدهای قوی و … بتواند آزمایش ها را انجام دهد.
فناوری این هود به این صورت است که هوای فضای داخلی را با سرعت مشخص و یکنواختی به بیرون هدایت می کند. یک فن قدرتمند هوا را از زیر هود می کشد و به وسیله داکت کشی که انجام شده است آن هوا را به بیرون هدایت می کند.
هود شیمی با هدف کار با مواد شیمیایی سمی، خطرناک، خورنده و … ساخته شده است. بنابراین سطح کار این هود معمولا از پوششی ضد اسید و مقاوم مانند سنگ گرانیتی ساخته می شود. تمام قسمت های داخلی و خارجی هود را با رنگ های الکترواستاتیک می پوشانند تا حداکثر مقاومت در برابر مواد شیمیایی، اسیدها و خوردگی ایجاد شود.
زیر هود حتما یک سینک کوچک ضد اسید به همراه شیر آب قرار دارد تا بتوان واکنش های رفلاکس و تقطیر را در فضایی امن انجام داد. علاوه بر این، شیر گاز هم تعبیه شده است.
ازآنجایی که بسیاری از واکنش ها به شدت گرمازا، انفجاری و از همه مهمتر غیر قابل پیش بینی هستند، قسمت جلوی فضای کار زیر هود شیمی که شیشه محافظ نصب می شود که کشویی است. هنگام کار و انجام واکنش ها می توان این گارد را پایین آورد تا علاوه بر ممانعت از خروج گازها، از تاثیر انفجارات احتمالی نیز جلوگیری کرد.
البته این شیشه محافظ واقعا از جنس شیشه نیست. بلکه از پلکسی گلس شفاف ضخیم مقاوم به حرارت و فشار ساخته شد است و از اصطلاح غلط رایج شیشه استفاده می کنند.
هود لامینار، محافظت از نمونه و کاربر
هود لامینار در انواع مختلفی شامل جریان افقی و عمودی و کلاس های I، II و III ساخته شده است که هر کدام کاربرد خود را دارند. همین جا مشخمص می شود که به هیچ عنوان نمی توان از هود شیمی به جای هود لامینار استفاده کرد.
برخی مدل های هود لامینار فقط برای استریل نگه داشتن نمونه ها طراحی و ساخته شده اند. در این دستگاه، هوا ابتدا از پیش فیلترها عبور کرده و سپس با فشار از فیلترهای فوق حساس HEPA رد می شود تا ۹۹.۹۷٪ ذرات معلق در آن حذف شود. این هوای فوق تمیز به صورت لایه ای (Laminar) و کاملا یکنواخت روی سطح نمونه می وزد.
در مقابل، در برخی کاربردها که کاربر با نمونه های خطرناک مانن میکروارگانیسم های بیماری زا سروکار دارد، از نوعی از هود لامینار استفاده می شود که جریان هوای عاری از آلودگی به طرف کاربر خارج می شود.
در هودهای لامینار هیچ گونه شیر آب و گاز و سینکی نصب نمی شود. در عوض مهمترین جز این نوع هودها فیلترهای با عملکرد بسیار بالا مانند هپا یا اولپا است که وظیفه اصلی به دام انداختن ذرات معلق را به عهده دارند.
علاوه بر این با توجه به این که در اغلب کاربردها لازم است که فضای داخلی هود استریل باشد، یک لامپ UV به هدف استریلیزاسیون فضای کار قبل و بعد از آزمایش ها قرار گرفته است.
چرا نباید از هود شیمی برای کارهای حساس میکروبی استفاده کرد؟
در هود شیمی هیچ نوع فیلتری از جمله فیلتر هپا که رکن اصلی هود لامینار است استفاده نمی شود. هوا از داخل به بیرون تخلیه می شود. بنابراین نمونه های بیولوژیکی مانند آزمایش های کشت سلول و بافت که به شدت به آلودگی ها حساس هستند، با خطا و نابودی مواجه می شوند.
این که این هود درصد کمی نسبت به هود لامینار ارزان تر است، توجیه خوبی برای استفاده از آن در آزمایش های میکروبی نیست.
انتخاب بین هود شیمی و هود لامینار یک انتخاب سلیقه ای یا صرفا اقتصادی نیست. این که دقیقا در چه آزمایشگاهی و با چه کاربردی نیاز به هود وجود دارد، مسئله ای است که باید به آن توجه شود. یک بار هزینه به جا و درست نه تنها به حفظ سلامت پرسنل کمک می کند، بلکه مانع از ایجاد خطاهای آزمایشگاهی و هدررفت منابع و زمان می شود.
